Latający Uniwersytet Ludowy 2025

Pasmo Latającego Uniwersytetu Ludowego (LUL) jest nieodłącznym elementem Gór Literatury. Każdego letniego, festiwalowego poranka zaprosiliśmy uczestniczki i uczestników LUL na wykłady, seminaria i warsztaty o zróżnicowanej tematyce. Chociaż wszystkie proponowane przez nas wydarzenia miały wartość dydaktyczną, jak zwykle byliśmy nastawieni na naukę w duchu uniwersytetów latających, których historia sięga XIX wieku. W naszych oczach edukacja polega na niekończącym się dialogu, wymianie myśli i inspiracji, na bezustannym rozwijaniu nie tylko wiedzy, ale i siebie – także w rozumieniu „wychodzenia z siebie”, zyskiwania innej perspektywy, poszerzania horyzontów i próbowania nowych rzeczy.

Podczas edycji 2025 zajęcia miały różne formy warsztatowe: słuchaliśmy, dyskutowaliśmy, gotowaliśmy, o jedzeniu i przy jedzeniu rozmawialiśmy. Warsztaty odbywały się nie tylko w salach warsztatowych, ale i w lesie, nad wodą i w rezerwatach. Przygotowaliśmy zajęcia z bardzo różnych dziedzin: od antropologii, historii, filozofii, literatury i psychologii, po codzienną i niecodzienną komunikację. Wspólnie zbadaliśmy, jak możemy rozmawiać, nie obrażając i nie wykluczając, jak się starzeć (bez godności), jak jeść, dbając o siebie i o innych. W ramach LUL odbyły się także warsztaty poświęcone kulturze i doświadczeniom mniejszości romskiej, sztuce reporterskiej i odkrywaniu miejscowych historii, a także spacery warsztatowe w naturze. Wiele z zajęć odnosiło się wprost do demitologizowania zjawisk manipulacji, dezinformacji, hejtu i przeciwdziałania im. W trakcie dziewięciu dni odbyły się 24 sesje warsztatowe, w których uczestniczyło blisko 960 osób a także pokaz filmowy oraz towarzyszący mu panel dyskusyjny.

Seminaria Latającego Uniwersytetu Ludowego

Od kilku lat towarzyszy nam realizowane w ramach LUL-u seminarium „Ex-centrum” Edwina Bendyka, prezesa zarządu Fundacji im. Stefana Batorego, dziennikarza, publicysty i pisarza, zajmującego się tematyką cywilizacyjną oraz relacjami między nauką i techniką a polityką, gospodarką, kulturą, życiem społecznym. Uczestnicy wspólnie z prowadzącym szukali ex-centrycznej perspektywy otaczających nas zjawisk, starając się zrozumieć istotę rzeczy w niekonwencjonalny sposób. Nazwę „ex-centrum” wymyśliła i propaguje nasza fundatorka, co skutkowało między innymi powstaniem Akademickiego Centrum Badań. Ex-centrum Olgi Tokarczuk na Uniwersytecie Wrocławskim. Na seminariach Edwina Bendyka uczestnicy rozmawiali o ex-centrycznym „pluriwersum” – archipelagu ex-centrycznych lokalności, z których każda może być środkiem świata i punktem odniesienia. Opowiadali również o języku, który wyklucza, szczególnie w kontekście mediów społecznościowych.

Nie mogło zabraknąć cieszących się dużą popularnością seminariów Magdaleny Środy, filozofki, profesorki Uniwersytetu Warszawskiego. W nawiązaniu do motywu wiodącego tegoroczny Festiwal zostały zatytułowane „Jak działać słowami. Od retoryki do propagandy”. Uczestnicy starali się przedyskutować następujące pytania: W jaki sposób uzasadniamy nasze przekonania etyczne i polityczne? Czy można dla nich znaleźć argumenty podobne do tych, które znajdujemy dla przekonań naukowych? Na czym polega charakter wartości, które wyznajemy? Jakie funkcje pełni język, który odnosi się do powinności i ocen? Czy moralność da się uzasadnić, czy jest „sztuką perswazji”? Jaka jest różnica między perswazją, manipulacją i propagandą? Czym różni się retoryka od erystyki?

Warsztaty Latającego Uniwersytetu Ludowego

Po raz kolejny zajęcia w ramach LUL-u przygotowała prawniczka Karolina Kuszlewicz. W trakcie warsztatu zatytułowanego „Odwagi, empatii i wiedzy! Tego potrzebują od nas zwierzęta” podzieliła się swoimi metodami stawania w obronie zwierząt i zabrała osoby uczestniczące w drogę przez odwagę, empatię i wiedzę. Ich połączenie ma moc czynienia zmian. Przekonywała się, że prawo – nawet to niedoskonałe – daje nam dziś pewne narzędzia do działania.

Wojciech Tochman, reporter i autor książek takich jak Schodów się nie pali, Jakbyś kamień jadła czy Pianie kogutów, płacz psów, poprowadził dwa warsztaty: „Sztuka reporterska” oraz „Książka reporterska”. Starał się przybliżyć uczestnikom, którzy nie musieli być adeptami dziennikarstwa, czym jest reportaż, temat na reportaż, jak przeprowadzić dokumentację, jak rozmawiać z ludźmi, w jaki sposób zorganizować zebrany materiał. Udzielił wskazówek, jak pisać, by nie nudzić, nie szkodzić, nie moralizować, ale poruszać i skłaniać do myślenia.

Magdalena Grzebałkowska i Ewa Winnicka, autorki podcastu i książek z cyklu Jak się starzeć bez godności (wydawnictwo Agora) poprowadziły pełen humoru warsztat o tej samej nazwie. Kiedy kończy się nasza młodość? I czy od razu po niej przychodzi starość? Czy istnieje stan przejściowy, a jeśli, to jak go rozpoznać? Znane i szanowane reporterki zadają pytania fundamentalne i graniczne. A wszystko z dystansem do siebie i innych, a przede wszystkim do tego, co nazywane jest starością.

W animistycznym cyklu LUL odbyły się warsztaty z Walerym Topojewem „Szamanizm a współczesność – prawda, mit, manipulacja”. W trakcie moderowanej przez Katarzynę Byłów rozmowy z Walerym Topojewem, doktorem nauk psychologicznych, który od ponad 25 lat praktykuje tradycję chakaskiego szamanizmu, przyglądaliśmy się szamańskiemu obrazowi świata. Uczestnicy zastanawiali się, jak w jednej osobie mogą współistnieć szamanizm i naukowe spojrzenie na rzeczywistość oraz dlaczego słowo „szamanizm” przyciąga tak wielu i staje się podstawą całego rynku usług oferowanych przez osoby, które nie są szaman(k)ami. Zostały poruszone zagadnienia związane z historią i współczesnością szamanizmu na Syberii. W nawiązaniu do tegorocznego tematu festiwalu – dezinformacji i manipulacji – uczestnicy rozmawiali o rosnącym zainteresowaniu szamanizmem w świecie zachodnim.

Dziennikarze, filozofowie oraz autorzy książki Siedem życzeń. Rozmowy o źródłach nadziei: Katarzyna Kasia i Grzegorz Markowski poprowadzili warsztat „Jak rozmawiać publicznie, nie obrażając”. Uczestnicy zajęć otrzymali narzędzia, by komunikować się ze sobą w sposób wolny od agresji i uzyskiwać obustronne porozumienie. – Jesteśmy przekonani, że taka umiejętność w czasach narastającej polaryzacji przyda się zarówno w życiu publicznym, jak i przy rodzinnym stole – przekonują prowadzący.

Lena Bielska, certyfikowana trenerka samoobrony, trenerka antydyskryminacyjna oraz psychoterapeutka poprowadziła warsztaty języka inkluzywnego, podczas którego starała się stworzyć przestrzeń do zrozumienia znaczeniowych niuansów, społeczno-politycznego kontekstu i równościowych wyzwań. Uczestnicy zajrzeli w arkana tajemnej wiedzy płynącej z uproszczeń i stereotypów, sprawdzili też, co dla każdej osoby oznacza w praktyce język równościowy, inkluzywny oraz pełen szacunku do człowieka, a także świata przyrody. Dowiedzieli się, czym jest język deficytu, jak szerokie jest znaczenie mowy nienawiści oraz jak zwiększyć świadomość siły używanych przez siebie słów.

Warsztaty kuchni wegańskiej i wspólny posiłek z Dominiką Olejnik (Stewunią) i z Kacprem Potępskim były pretekstem do rozmowy na temat transpłciowości, równości i neuroróżnorodności. Prowadzący przekonują, że wspólne gotowanie to coś więcej niż przygotowywanie posiłków – to sposób na zacieśnianie więzi, otwieranie się na siebie nawzajem i tworzenie atmosfery sprzyjającej szczerym rozmowom. Spotkanie połączyło troskę o relacje międzyludzkie z ideami zrównoważonego życia, ekologii i uprawy własnych warzyw, pozwalając na jednocześnie głęboki i przystępny dialog.

Jedzenia i kuchni dotyczył także warsztat przygotowany przez dietetyczkę kliniczną i psychodietetyczkę Katarzynę Błażejewską-Stuhr. Prowadząca opowiadała, jak działa ciało człowieka, do czego potrzebne jest nam jedzenie i jak oddzielać sprawdzone źródła informacji od pseudonaukowego bełkotu. Zajęcia „Pozytywne jedzenie – obalanie mitów i zdrowa relacja z ciałem i odżywianiem” miały na celu pomóc uczestnikom odzyskać spokój w relacji z jedzeniem i nauczyć się patrzeć na dietę bez lęku, restrykcji i niepotrzebnych zakazów.

Zorganizowaliśmy także warsztaty „Antycyganizm jako globalne zjawisko kształtujące los społeczności romskich” z Elżbietą Mirgą-Wójtowicz, politolożką, badaczką romskiego pochodzenia, adiunktką w Ośrodku Badań nad Migracjami Uniwersytetu Warszawskiego. Wykładowa część warsztatów podjęła temat antycyganizmu jako specyficznej formy rasizmu wobec Romów, szczególnie widocznej w kontekście wojny w Ukrainie. Autorka łączy osobiste doświadczenie z analizą sytuacji uchodźców romskich, ukazując mechanizmy wykluczenia, stereotypizacji oraz instytucjonalnej dyskryminacji. Przedstawiła historyczne korzenie antycyganizmu – od niewolnictwa po Zagładę – oraz współczesne formy nierównego traktowania Romów z Ukrainy w Polsce i Europie. Po wykładzie odbyła się projekcja filmu współrealizowanego przez prowadzącą w ramach projektu pomocowego na rzecz ukraińskich Romów: I żeby wojna się skończyła oraz dyskusja.

Historyk Jakub Gałęzowski, który zajmuje się historią mówioną i badaniami biograficznymi, poprowadził warsztat „Historia mówiona w mojej okolicy” skupiający się na wartości wywiadów jako źródeł historycznych. Wyjaśnił, co odróżnia historię mówioną od innych metod prowadzenia wywiadu, czy każdy przeprowadzony wywiad można zaliczyć do historii mówionej oraz jaki sposób taką rozmowę przeprowadzić. Mówił o specyficznym podejściu do osoby prowadzącej narrację i wyłaniającego się z niej dialogu, o historycznym zakresie użycia tej metody i o wyzwaniach, jakie niesie. Praktyczna część wydarzenia dotyczyła warsztatu praktyka historii mówionej oraz pracy ze źródłami mówionymi w bezpośredniej okolicy osób uczestniczących.

Warsztaty kreatywnego pisania

Integralną częścią Latającego Uniwersytetu Ludowego są warsztaty kreatywnego pisania, których uczestników wyłaniamy wcześniej w drodze konkursu na krótki tekst prozatorski, nawiązujący w dowolny sposób do ogólnego hasła zaproponowanego przez prowadzących. W tym roku autorkom i autorom nadsyłanych opowiadań towarzyszył temat „Fikcja, fiksacja, mistyfikacja”. Twórcy łączyli te zjawiska albo opisywali je pojedynczo, wymyślając rozmaite sytuacje ich współwystępowania. Fikcja może być dobroczynna, a nawet terapeutyczna, zdarzają się jednak jej wystąpienia złośliwe, złowieszcze, okrutne i złe. Tak samo może być z mistyfikacją, wszystko zależy, jakiemu panu służy i jaką rolę chce odegrać. A co zrobić z globalnymi mistyfikacjami, rzucającymi cień na życie ludzi i narodów? – z tym pytaniem mierzyli się uczestnicy warsztatów. Poszczególne moduły poprowadzili Karol Maliszewski, Miłka Malzahn i Zbigniew Kruszyński.

W lesie, nad wodą, w rezerwacie 

Jan Mancwel oraz członkowie stowarzyszenia Stolovelasy: Lucyna Piwowarska-Dmytrów, Wojtek Grzesiak i Michał Derencz zabrali uczestników warsztatu na spacer zatytułowany „Relacje – ludzie i rzeki” i nawiązujący do powodzi, która w poprzednim roku spustoszyła tę część Dolnego Śląska. Ze Wzgórz Ścinawskich, gdzie odbywa się gros Festiwalu Góry Literatury, roztacza się piękny widok, a jego nieodłączną częścią jest rzeka. Rzeka Ścinawka, zazwyczaj niepozorna i łagodna, potrafi pokazać swoją siłę. To rzeka transgraniczna – bierze początek w gminie Mieroszów, przepływa przez Czechy, by następnie ponownie przekroczyć granicę i wpłynąć na teren gminy Radków od strony wsi Tłumaczów. We wrześniu 2024 roku, po intensywnych opadach, zasilona wodami dopływów – Włodzicy, Pośny i Dzika, wypełniła dolinę wodą, zmieniając łąki i pola w gigantyczne rozlewisko. Obecnie w przestrzeni publicznej trwają konsultacje na temat ochrony przeciwpowodziowej, a jednym z rozważanych rozwiązań są suche zbiorniki retencyjne, mające ograniczyć ryzyko powtórzenia się podobnych zdarzeń. Podczas warsztatu prowadzący nie opowiadali się za konkretnym stanowiskiem, nie próbowali rozstrzygnąć dylematu mieszkańców i władz, lecz zaprosili uczestników do przyjrzenia się temu miejscu – jego naturalnemu i kulturowemu krajobrazowi. Spróbowali wyobrazić sobie, jak zmieni się ten pejzaż, gdy zostanie przekształcony w trosce o bezpieczeństwo, a także lepiej zrozumieć to miejsce: jego historię, funkcje, zależności.

Lucyna Piwowarska-Dmytrów, Wojtek Grzesiak, Michał Derencz i Paulina Jóźwin o świcie poprowadzili uczestników spaceru-warsztatu fragmentem ROS-y, czyli Radkowskiej Obwodnicy Spacerowej. To trasa wycieczkowa oraz projekt społeczny rozwijany od 2023 roku przez Towarzystwo Krajoznawcze „Krajobraz” oraz Stowarzyszenie Proaktywnych Mieszkańców Gminy Radków „Stolovelasy”. Trasa została wytyczona w ramach projektu „Nowa turystyka”, realizowanego w programie Aktywni Obywatele: Fundusz Krajowy. W trakcie projektu w sposób partycypacyjny zostały opracowane lokalne wizje rozwoju zrównoważonej turystyki w wybranych lokalizacjach na terenie Polski. W efekcie diagnozy lokalnej (analiza danych zastanych, cykl wywiadów indywidualnych i grupowych, narada społeczności lokalnej) wypracowano wizje atrakcji turystycznej nowej generacji – z troską o minimalizowanie negatywnego wpływu turystyki na przyrodę oraz harmonijnym włączaniem przedstawicieli społeczności lokalnej w korzyści z turystyki. Jednym z kluczowych warunków tworzenia zrównoważonej turystyki jest odciążenie najbardziej popularnych, zatłoczonych miejsc w Parku Narodowym Gór Stołowych. Trasa zawierająca wybrane odcinki w otulinie Parku stanowi alternatywę dla najbardziej popularnych jego punktów, a jednocześnie podkreśla wartościowe miejsca decydujące o lokalnej tożsamości. ROS-a powstała z miłości do natury i przekonania, że aktywne spędzanie czasu na świeżym powietrzu to nie tylko solidne wsparcie zdrowia. To też przygoda, budowanie relacji pomiędzy wędrowcami i tym, co nas otacza. Cała ROS-a to ponad 24 kilometry, prowadzi drogami leśnymi i polnymi ścieżkami, które układają się w pętlę wokół Radkowa. Spacer był okazją do zachwytu przyrodą, remedium na przebodźcowanie, chwilą wytchnienia od codziennej rutyny, a także sensoryczną kąpielą.

Na spacer poetycko-przyrodniczy zabrała warsztatowiczów Urszula Zajączkowska. Rozpoczęła od krótkiego wprowadzającego seminarium – o tym, jak patrzeć na rośliny, by czytać historię ich trwania: ślady wzrostu, ran, przemian. Następnie uczestnicy poszli do lasy – uważnie, powoli, z narzędziami skupienia: poezją, ciszą i mikroskopem. Zajrzeli w liście borówki, prześledzili łuski bukowej kory, poczytali ich litery-komórki. Było ćwiczenie z obecności, zmysłów i uważności na życie zapisane w materii innej niż ludzka. Odbyły się dwa takie spacery-warsztaty.

Pokaz filmowy i dyskusja panelowa

W ramach pasam edukacyjnego wyświetliliśmy film Kos w reżyserii Pawła Maślony, według scenariusza Michała A. Zielińskiego. Jego akcja dzieje się wiosną 1794 roku, do Polski wraca generał Tadeusz „Kos” Kościuszko, by wzniecić powstanie przeciw Rosji. To szczególny przykład filmu historycznego, w którym dynamiczna opowieść o Kościuszce jest tak naprawdę historią mitu o bohaterze narodowym i diagnozą polskości. Przy czym nie jest to diagnoza pewna swych racji, raczej aktywnie obserwująca i interpretująca niż stawiająca niepodlegające dyskusji tezy. Po projekcji odbyła się dyskusja, w której udział wzięli psycholog społeczny Michał Bilewicz i historyk Adam Leszczyński, obaj badający w swojej pracy naukowej – choć na różnych polach – fenomen polskości właśnie. Rozmowę moderował Edwin Bendyk, a na polski język migowy przetłumaczyła Agata Mizieńczuk.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.

Program Latającego Uniwersytetu Ludowego

na wszystkie wydarzenia obowiązują zapisy mailowe pod adresem lul@fundacjaolgitokarczuk.org, liczba miejsc ograniczona

4 lipca | piątek

Miejski Ośrodek Kultury w Nowej Rudzie, ul. Strzelecka 2a

9.00–12.00 warsztaty z Walerym Topojewem: Szamanizm a współczesność – prawda, mit, manipulacja. Prowadzi Katarzyna Byłów, tłumaczenie: Jana Karpienko

Centrum Aktywności Lokalnej w Kłodzku, ul. Waleriana Łukasińskiego 43

9.00–12.00 warsztaty kuchni wegańskiej z Dominiką Olejnik (Stewunią) oraz rozmowa na temat transpłciowości, równości i neuroróżnorodności z Kacprem Potępskim przy wspólnym posiłku

5 lipca | sobota

Centrum Łąkowa 1, ul. Łąkowa 1, Radków

9.00–12.00 seminarium Magdaleny Środy: Jak działać słowami? Od retoryki do propagandy. Moduł I

Ścinawka Górna (adres zostanie wysłany do zapisanych osób)

9.00–12.00 warsztat-spacer: Relacje – ludzie i rzeki. Prowadzą Jan Mencwel i Stolovelasy

Miejski Ośrodek Kultury w Nowej Rudzie, ul. Strzelecka 2a

10.00–12.00 warsztaty Wojciecha Tochmana: Sztuka reporterska

6 lipca | niedziela

Centrum Łąkowa 1, ul. Łąkowa 1, Radków

9.00–12.00 seminarium Magdaleny Środy: Jak działać słowami? Od retoryki do propagandy. Moduł II

Europejskie Centrum Sztuki Ogrodowej im. Eduarda Petzolda, Ścinawka Górna 40e

9.00–12.00 seminarium wprowadzające i spacer poetycko-przyrodniczy z Urszulą Zajączkowską

Miejski Ośrodek Kultury w Nowej Rudzie, ul. Strzelecka 2a

10.00–12.00 warsztaty Wojciecha Tochmana: Książka reporterska

7 lipca | poniedziałek

Centrum Łąkowa 1, ul. Łąkowa 1, Radków

9.00–12.00 seminarium Magdaleny Środy: Jak działać słowami? Od retoryki do propagandy. Moduł III

Europejskie Centrum Sztuki Ogrodowej im. Eduarda Petzolda, Ścinawka Górna 40e

9.00–12.00 seminarium wprowadzające i spacer poetycko-przyrodniczy z Urszulą Zajączkowską

Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna „Biblioteka pod Atlantami”, Rynek 9, Wałbrzych

9.00–12.00 warsztaty języka inkluzywnego z Leną Bielską

8 lipca | wtorek

Centrum Aktywności Lokalnej w Kłodzku, ul. Waleriana Łukasińskiego 43

9.00–11.00 warsztaty z Magdaleną Grzebałkowską i Ewą Winnicką: Jak się starzeć bez godności

9.00–11.30 warsztaty z Katarzyną Błażejewską-Stuhr: Pozytywne jedzenie – obalanie mitów i zdrowa relacja z ciałem i odżywianiem

Miejski Ośrodek Kultury w Nowej Rudzie, ul. Strzelecka 2a

10.00–12.00 warsztaty z Katarzyną Kasią i Grzegorzem Markowskim: Jak rozmawiać publicznie, nie obrażając

9 lipca | środa

Centrum Łąkowa 1, ul. Łąkowa 1, Radków

9.00–12.00 warsztaty z Karoliną Kuszlewicz: Odwagi, empatii i wiedzy! Tego potrzebują od nas zwierzęta

10 lipca | czwartek

Miejski Ośrodek Kultury w Nowej Rudzie, ul. Strzelecka 2a

10.00–12.00 seminarium Edwina Bendyka: Ex-centrum. Moduł I

Wałbrzyska Galeria Sztuki BWA, ul. Piotra Wysockiego 29

10.00–11.30 warsztaty z Elżbietą Mirgą-Wójtowicz: Antycyganizm jako globalne zjawisko kształtujące los społeczności romskich

Stara Kopalnia w Wałbrzychu, ul. Piotra Wysockiego 29

obowiązują bezpłatne wejściówki

13.15 pokaz filmu Kos Pawła Maślony

15.30 dyskusja o filmie. Z Michałem Bilewiczem i Adamem Leszczyńskim rozmawia Edwin Bendyk

11 lipca | piątek

Centrum Kultury Gminy Nowa Ruda w Ludwikowicach Kłodzkich, ul. Fabryczna 2

9.00–12.00 warsztaty z Jakubem Gałęziowskim: Historia mówiona w mojej okolicy

Miejski Ośrodek Kultury w Nowej Rudzie, ul. Strzelecka 2a

10.00–12.00 seminarium Edwina Bendyka: Ex-centrum. Moduł II

Miejska Biblioteka Publiczna w Nowej Rudzie, ul. Bohaterów Getta 10

wydarzenie zamknięte, dla laureatów konkursu na opowiadanie

10.00–12.00 warsztaty kreatywnego pisania: Fikcja, fiksacja, mistyfikacja. Moduł I z Karolem Maliszewskim

12.15–14.15 warsztaty kreatywnego pisania: Fikcja, fiksacja, mistyfikacja. Moduł II z Miłką Malzahn

12 lipca | sobota

Radków (adres zostanie wysłany do zapisanych osób)

6.00–9.00 warsztaty: SPAcer ROS-ą. Prowadzą: Lucyna Piwowarska-Dmytrów, Wojtek Grzesiak, Michał Derencz, Paulina Jóźwin (Stolovelasy)

Miejski Ośrodek Kultury w Nowej Rudzie, ul. Strzelecka 2a

10.00–12.00 seminarium Edwina Bendyka: Ex-centrum. Moduł III

Miejska Biblioteka Publiczna w Nowej Rudzie, ul. Bohaterów Getta 10

wydarzenie zamknięte, dla laureatów konkursu na opowiadanie

10.00–12.00 warsztaty kreatywnego pisania: Fikcja, fiksacja, mistyfikacja. Moduł III ze Zbigniewem Kruszyńskim

Partnerzy
Latającego Uniwersytetu Ludowego