Literra: cykl uniwersyteckich warsztatów translatorskich i otwartych spotkań autorskich twórczyń i twórców literatury polskiej oraz ich tłumaczy i tłumaczek
Literra – promocja kultury polskiej za granicą
„Litera” to po łacinie zarówno znak graficzny, jak i zbiór całej twórczości literackiej. „Terra” to ziemia, wspólny dom wszystkich ludzi i tworzonej przez nich kultury. Literatura jest tej kultury istotnym i szczególnym przejawem – dialogicznym, a zarazem autorefleksyjnym. Ta specjalna właściwość objawia się w wielu wymiarach: indywidualnej ekspresji osoby piszącej i równie indywidualnej recepcji czytelniczej, poprzez wydźwięk i wpływ literatury na społeczeństwa danego obszaru językowego, dialogu międzykulturowym i kształtowaniu procesów rozgrywających się na poziomie geopolitycznym.
Dlatego tak istotna jest dbałość o wzajemne przenikanie się literatur z odrębnych choć często sąsiadujących ze sobą obszarów językowych, umożliwienie dialogu pomiędzy twórcami i twórczyniami i czytelnikami oraz czytelniczkami, zaistnienie dzieł powstałych w różnych kręgach kulturowych w ogólnoświatowym obiegu literackim. Dbałość ta przejawia się nie tylko w promowaniu samych dzieł literackich za granicą, ale w równie istotnym stopniu we wspieraniu osób zdolnych do wykonywania tak specyficznej działalności ludzkiej, jaką stanowi przekład, w szczególności zaś przekład literacki, który zawiera aspekty nie tylko językowe i kulturowe, lecz także artystyczne, społeczne i polityczne.
Przekład literacki wymaga nie tylko zaawansowanych kompetencji językowo-kulturowych, wrażliwości artystycznej, wiedzy i rygorystycznego przestrzegania zasad, dzięki którym dzieło powstałe w języku odmiennym od oryginału można traktować jako tożsame z oryginałem, lecz także szeregu innych zwyczajowo podejmowanych przez tłumaczki i tłumaczy działań służących popularyzacji samego dzieła, często torujących autorowi czy autorce drogę w nowym, obcym ekosystemie wydawniczo-czytelniczym, a także w znaczący sposób promujących kulturę i literaturę całego kraju, z którego pochodzi oryginalne dzieło. Duży niepokój powinna w tym kontekście budzić postępująca tendencja do eliminowania odrębnych wydziałów filologii polskiej na zagranicznych uniwersytetach i grupowania języków w ramach coraz gorzej finansowanych „slawistyk”, często kosztem jakości kształcenia przyszłych specjalistów i specjalistek. Równie niepokojąca jest zmiana sytuacji tłumaczy i tłumaczek literatury, do niedawna w znakomitej większości łączących działalność przekładową z pracą na etacie, zazwyczaj na uczelniach wyższych, a obecnie często pozostających bez jakiegokolwiek stabilnego zatrudnienia. Bezpośredni, pogłębiony kontakt z praktykami przekładu w ramach naszego projektu, zarówno podczas warsztatów, jak i spotkań autorskich, pozwolił na – poza innymi korzyściami – próbę diagnozy stanu rzeczy, a na tej podstawie na postawienie tez dotyczących jego konsekwencji – naszym zdaniem potencjalnie tragicznych.
Cele projektu
Celem naszego projektu jest podnoszenie kompetencji przyszłych tłumaczy literatury polskiej na języki obce oraz promocja ważnych rodzimych zjawisk literackich poprzez organizację warsztatów translatorskich i otwartych spotkań autorskich poza granicami Polski.
Podczas zaawansowanych warsztatów przekładu literackiego na uczelniach wyższych twórcy dzielą się refleksjami ze współpracy, odsłaniają tajniki tłumaczenia literatury pięknej na przykładzie wspólnej pracy nad książką i jej przekładem. Równoważnym elementem są otwarte spotkania autorskie w rozpoznawalnych centrach kultury, z udziałem osób autorskich i tłumaczy prowadzących warsztaty. Osiągnięta w projekcie synergia działań rozwijających umiejętności i inspirujących do podjęcia wyzwań związanych z przekładem literackim, połączonych z równoczesną promocją literatury polskiej sprzyja zwiększeniu zainteresowania twórczością współczesnych polskich autorek i autorów.
Warsztaty translatorskie i spotkania autorskie
Warsztaty translatorskie mają na celu dotarcie do osób, które stoją przed wyborem zawodu i z racji zainteresowań oraz nabytych umiejętności językowych rozważają bądź chciałyby rozważyć karierę tłumacza literatury pięknej.
Dla przyszłych filologów i filolożek polskich rozmowa wybitnych autorów i autorek z tłumaczami i tłumaczkami ich dzieł jest otwierająca i inspirująca choćby poprzez uświadomienie im bogactwa znaczeń i złożoności polskiego języka literackiego. Naszym celem jest pogłębienie zainteresowania polską literaturą poprzez podnoszenie kompetencji i inspirowanie młodszych osób podczas warsztatów oraz popularyzowanie kultury polskiej podczas otwartych spotkań z pisarzami i pisarkami za granicami naszego kraju.
Dialog pomiędzy zaproszonymi twórcami i twórczyniami odbywa się w formule umożliwiającej rozszerzenie dialogu do debaty, co daje uczestnikom szansę zarówno pogłębienia ich indywidualnej wiedzy o polskiej literaturze i wrażliwości językowej, zadanie nurtujących ich pytań, jak i wzajemne poznanie się i usieciowienie środowisk polonistycznych w danym mieście i kraju.
Do pierwszego etapu projektu – warsztatów translatorskich – od roku 2025 zapraszamy uniwersytety, na których istnieje filologia polska lub slawistyka z ważnym komponentem polonistycznym. Widząc niesamowite efekty tych warsztatów już w pierwszej udanej edycji projektu, także w r. 2026 zaprosiliśmy do współpracy znaczące ośrodki akademickie, kształcące studentów w kierunku wiedzy o języku, kulturze i literaturze Polski.
Są to jednocześnie jednostki akademickie o najwyższym poziomie kompetencji naukowych w swoich krajach. W 2026 roku współpracujemy z katedrami slawistycznymi i wydziałami polonistycznymi na: Uniwersytecie Sorbońskim (UFR d’Etudes slaves, département de polonais), Uniwersytecie Sofijskim im. św. Klemensa z Ochrydy (Wydział Filologii Słowiańskiej, Katedra Polonistyki), Uniwersytecie w Oslo (Katedra Literatury, Studiów Regionalnych i Języków Europejskich), Uniwersytecie im. Iwana Franki we Lwowie (Katedra Filologii Polskiej) oraz Uniwersytecie w Granadzie (Wydział Filozofii i Literatury, Katedra Filologii Greckiej i Słowiańskiej).
Do etapu drugiego – otwartych spotkań autorskich – zaprosiliśmy: Księgarnię Polską w Paryżu, księgarnię Umberto&Co w Sofii, bibliotekę Deichman Bjørvika w Oslo, Forum Wydawców we Lwowie i księgarnię Libreria Inusual w Granadzie.
Ostatnim, równie istotnym elementem, jest współpraca promocyjna z zagranicznymi wydawcami książek naszych gości i gościń oraz budowanie z nimi relacji, skutkujących zwiększeniem ich zaangażowania w publikację polskiej twórczości literackiej.
Paryska odsłona Literry 2026 – Mikołaj Łoziński
Warsztaty translatorskie dla studentów i studentek filologii polskich oraz wszystkich zainteresowanych tematyką przekładu z języka polskiego rozpoczniemy ma przełomie marca i kwietnia 2026 roku na Sorbonie. Warsztaty poprowadzą Mikołaj Łoziński (absolwent tej uczelni) i Małgorzata Smorąg-Goldberg. Specyfika pracy nad przekładem, wyzwania stojące przed tłumaczką, szczególne okoliczności kulturowo-społeczne oraz konteksty przekładu zostaną omówione na przykładzie książki „Stramerowie” (franc. „Les enfants Stramer”) Mikołaja Łozińskiego, która będzie opublikowana we Francji przez wydawnictwo Noir Sur Blanc w lutym 2026 roku. Inauguracja kolejnej edycji projektu nastąpi w Paryżu, gdzie w ubiegłym roku na Sorbonie w ramach projektu Literra odbyły się warsztaty współprowadzone przez Mikołaja Grynberga i Margot Carlier w oparciu o francuski przekład książki „Rejwach”. Warsztaty, w których prócz prowadzących wzięło udział 21 osób, zorganizowane zostały we współpracy i przy nieocenionym wsparciu ze strony wykładowców paryskiej uczelni, profesor Małgorzaty Smorąg-Goldberg i Patricka Rozborskiego. Warto także dodać, że zeszłoroczna paryska edycja Literry była połączona z ceremonią przyznania doktoratu honoris causa naszej Fundatorce, Oldze Tokarczuk, przez Uniwersytet Sorboński.
Wieczorem tego samego dnia zorganizujemy spotkanie w Księgarni Polskiej, legendarnym już miejscu służącym promocji literatury ze specjalnym uwzględnieniem twórców i twórczyń z Polski. W spotkaniu wezmą udział autor Stramerów Mikołaj Łoziński, tłumaczka tej książki na język francuski Laurence Dyèvre oraz redaktor naczelna magazynu kulturalnego Transfuge Oriane Jeancourt. Księgarnia Polska w Paryżu to pierwsza księgarnia polska na obczyźnie, mająca bogatą, ponad 190-letnią historię. Założona przez Eustachego Januszkiewicza wczesną jesienią 1833 roku w czasie Wielkiej Emigracji po powstaniu listopadowym, stanowiła polski ośrodek kulturalny i inteligencki. Punkt przy bulwarze Saint-Germain 123 wciąż cieszy się ogromną popularnością, pomaga kultywować tradycje i polsko-francuskie relacje. Rocznie odbywa się tam około wiele wydarzeń: spotkania autorskie, prezentacje książek, wystawy, warsztaty i konferencje. Księgarnia Polska w Paryżu gościła m.in. Joannę Kuciel-Frydryszak, Jakuba Żulczyka, Agnieszkę Szpilę, Georgiego Gospodinowa, Tomasza Bąka, Jarosława Kurskiego, Martą Orzeszynę, Małgorzatę Gutowską-Adamczyk, Joannę Kubar, Annę Żylińską, Sophie Képès, Raphaëla Chevriera, Remigiusza Ryzińskiego, Daniela Tolleta, Agatę Tuszyńską, czy Jakuba Szamałka, a także, w cyklu Literra, Mikołaja Grynberga.
Literra w Sofii, Oslo, Lwowie i Granadzie
W połowie maja organizujemy warsztaty i spotkanie autorskie w stolicy Bułgarii, Sofii, gdzie zaprosiliśmy Julię Fiedorczuk, uznaną poetkę i znakomitą prozaiczkę oraz tłumaczkę, której książka Dom Oriona ukaże się na wiosnę po bułgarsku w tłumaczeniu Kruma Krumova w wydawnictwie ICU Publishing. Warsztaty odbędą się na Wydziale Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Sofijskiego, gdzie prężnie rozwija się dziś katedra polska, która cieszy się zainteresowaniem studentów i studentek. To właśnie tutaj kształceni są przyszli bułgarscy poloniści, przygotowywani zarówno do pracy akademickiej, jak i do aktywnego uczestnictwa w życiu kulturalnym. Wieczorne spotkanie autorskie z autorką i tłumaczem Domu Oriona, prowadzone przez tłumaczkę, pisarkę i szefową wydawnictwa ICU Newenę Diszliewą-Krystewę, odbędzie się w przestronnym wnętrzu sofijskiej księgarni Umberto&Co.
We wrześniu zawitamy do Lwowa wraz z polską wielokrotnie nagradzaną poetką Małgorzatą Lebdą. W 2026 roku w Ukrainie ukaże się jej tom wierszy „Mer de Glace” w tłumaczeniu Anny Zotowej (wydawnictwo Krok). Warsztaty dla studentów odbędą się na Uniwersytecie im. Iwana Franki w katedrze Filologii Polskiej, która powstała 1 kwietnia 2004 roku jako samodzielna jednostka wyłoniona z Katedry Filologii Słowiańskiej. Tradycje polonistyczne na uczelni sięgają jednak 1817 roku, kiedy utworzono pierwszą katedrę historii języka i literatury polskiej. W 2017 roku katedra otrzymała tytuł „Ambasadora Języka Polskiego poza granicami Polski”, nadany przez Senat RP oraz Radę Języka Polskiego PAN. Planujemy, że spotkanie z autorką i tłumaczką dla szerokiej publiczności odbędzie się podczas corocznego Lwowskiego Forum Wydawców. Jest to najważniejszy festiwal kulturalny Ukrainy i jeden z największych literackich eventów w Europie Środkowo-Wschodniej, organizowany przez działającą od 1994 roku organizację „Forum Wydawców”. Z małej inicjatywy lokalnych entuzjastów wydarzenie przekształciło się w potężną instytucję promującą czytelnictwo, rozwój rynku książki i dialog międzykulturowy, reprezentując Ukrainę na międzynarodowych targach oraz prowadząc prestiżowe projekty. Dzięki wieloletniej działalności organizacji Lwów uzyskał status Miasta Literatury UNESCO, a samo Forum pozostaje kluczowym wydarzeniem kulturalnym kraju.
Kolejnym punktem na naszej projektowej mapie będzie w Granada, gdzie na nasze zaproszenie przyjadą Joanna Bator i tłumacz Xavier Farré Vidal, przygotowujący przekład powieści Gorzko, gorzko. Uniwersytet w Granadzie, na którym z sukcesem kształcą studentów polonistyki (na Katedrze Filologii Greckiej i Słowiańskiej) należy obecnie do czołowych uczelni na świecie, zajmując 326. miejsce w rankingu Szanghajskim. Uniwersytet stawia na otwartość dla wszystkich, niezależnie od kultury czy przekonań, oraz na badania, innowacje i edukację na najwyższym poziomie. Od założenia uczelnia rozwijała się wraz z miastem, kształtując jego architekturę, kulturę i gospodarkę, a jej ośrodki edukacyjne rozmieszczone są w całym obszarze metropolitalnym. Spotkanie z autorką i jej tłumaczem odbędzie się z kolei w księgarni Libreria Inusual – jest to księgarnia w samym sercu Granady, której specjalizacja to nauki humanistyczne, literatura i sztuka. Księgarnia od wielu lat pełni też rolę kulturalnego centrum Granady – organizuje spotkania autorskie, prezentacje książek i inne wydarzenia.
Projekt zakończymy w listopadzie 2026 roku w Oslo, gdzie spotkają się polska autorka Sylwia Chutnik i jej tłumaczka na język norweski Julia Więdłocha. Wydarzenia będą zorganizowane wokół książki pod tytułem Tyłem do kierunku jazdy, premiera której w Norwegii planowana jest na wiosnę 2026. Warsztaty odbędą się na Uniwersytecie w Oslo (Wydział Literatury, Studiów Regionalnych i Języków Europejskich), w grupie studentów studiujących język polski pod kierownictwem prof. Knuta Andreasa Grimstada. Wieczorowe spotkanie autorskie z Sylwią Chutnik zorganizujemy w bibliotece Bjørvika – jest to nowa główna biblioteka Oslo i okręt flagowy największej i najstarszej biblioteki publicznej w Norwegii, założonej w 1785 roku. Po otwarciu w 2020 roku biblioteka została uznana za najlepszą bibliotekę na świecie w międzynarodowym konkursie bibliotecznym IFLA Awards. Rocznie odwiedza ją około 4,5 miliona osób w różnym wieku, a siedziba znajduje się w samym sercu miasta. Spotkanie odbędzie się na głównej scenie biblioteki, Deichmansalen.
LITERRA 2025
Literra 2025 w Paryżu – Mikołaj Grynberg i Margot Carlier
Warsztaty translatorskie dla studentów i studentek filologii polskich oraz wszystkich zainteresowanych tematyką przekładu z języka polskiego zainicjowaliśmy w marcu 2025 roku na Sorbonie.
Warsztaty poprowadzili Mikołaj Grynberg i francuska tłumaczka Margot Carlier. Zasady współpracy, specyfika pracy, wyzwania stojące przed tłumaczką, szczególne okoliczności kulturowo-społeczne oraz konteksty przekładu zostały omówione na przykładzie książki „Rejwach” (franc. Je voudrais leur demander pardon, mais ils ne sont plus là) Mikołaja Grynberga, opublikowanej we Francji przez wydawnictwo Actes Sud. Za zgodą osób prowadzących i uczestniczących, zespół Fundacji Olgi Tokarczuk zrealizował nagranie całości zajęć. Drugie nagranie zrealizowaliśmy podczas wieczornego spotkania autorskiego z pisarzem i tłumaczką w pięknych wnętrzach La Librairie polonaise de Paris, które poprowadziła Oriane Jeancourt Galignani, redaktorka naczelna magazynu Transfuge. W spotkaniu wzięło udział ponad 90 osób. Na gościnne przyjęcie nas w progach Księgarni Polskiej serdecznie dziękujemy pani Katarzynie Maciejewskiej i jej współpracowniczkom.
Inauguracja Literry w marcu była dla nas szczególnie ważna, gdyż w tym czasie Olga Tokarczuk odebrała na Uniwersytecie Sorbońskim tytuł doktor honoris causa.
Literra 2025 w Berlinie – Karolina Kuszyk i Bernhard Hartmann
21 maja 2025 r. warsztaty translatorskie na Uniwersytecie Humboldtów w Berlinie poprowadzili Karolina Kuszyk i tłumacz Bernhard Hartmann. Podstawą zajęć była książka Kuszyk Poniemieckie (niem. In den Häusern der anderen), która ukazała się w Niemczech w wydawnictwie Christoph Links Verlag. Książka Karoliny Kuszyk to opowieść o tym, jak to, co obce, staje się własne. Przedstawia nowy punkt widzenia na historię złożonych stosunków polsko-niemieckich, przedstawioną poprzez biografie przedmiotów codziennego użytku i domów, niemych świadków nieobecności poprzednich właścicieli. Opisane w reportażu splecione losy rzeczy i ludzi, odtworzone na podstawie wspomnień osadników i przesiedleńców, wywiadów ze specjalistami i poszukiwaczami niemieckich skarbów oraz rozmów z przedstawicielami trzech pokoleń zamieszkujących poniemieckie domy, wywołały w Polsce ożywioną dyskusję na temat niemieckiego dziedzictwa. W 2024 r. Karolina Kuszyk wraz z Bernhardem Hartmannem otrzymali nagrodę Georga Dehio, przyznawaną co roku autorom i książkom przyczyniającym się do popularyzacji niemieckiej kultury i historii w Europie Środkowej i Wschodniej. W 2020 r. Poniemieckie przyniosło także autorce Nagrodę im. Arthura Kronthala przyznawaną przez Komisję Badania Historii Niemców w Polsce z siedzibą w Marburgu. W zaawansowanych zajęciach przekładowych wzięło udział siedmioro przyszłych tłumaczek i tłumaczy, aktualnie studiujących w instytutach slawistyki na Uniwersytecie Humboldtów oraz Uniwersytecie Poczdamskim.
Wieczorne spotkanie autorskie z pisarką i tłumaczem w Audytorium Jacob-und-Wilhelm-Grimm-Zentrum w gmachu biblioteki uniwersyteckiej poprowadziła Brigitta Helbig-Mischewski. W spotkaniu i towarzyszącej mu ożywionej dyskusji uczestniczyło niemal czterdzieści osób.
Literra 2025 w Madrycie – Małgorzata Lebda oraz Abel Murcia Soriano i Katarzyna Mołoniewicz
Z kolei 21 października 2025 r. warsztaty przekładu literackiego w Madrycie poprowadzili Małgorzata Lebda oraz duet tłumaczy – Abel Murcia Soriano i Katarzyna Mołoniewicz. Rozmawiali z adeptkami przekładu o książce Łakome (hiszp. Insaciable), która ukazała się w Hiszpanii nakładem wydawnictwa Temporal. Debiut prozatorski znanej polskiej poetki to zadziwiająco witalna i zmysłowa opowieść o chorobie i stopniowej utracie życia, które poprzez kontrast ze śmiercią staje się coraz żywsze. Osobista, napisana językiem poetycko giętkim, pozornie prostym, zacierającym różnice pomiędzy ludzkimi, a nie-ludzkimi formami życia, dotyka paradoksów choroby głodnej życia, piękna i makabry współistniejących w naturze.
Tego samego dnia o godz. 19:00 spotkanie autorskie z pisarką i tłumaczami w Círculo de Bellas Artes de Madrid poprowadziła Eva Orúe, dziennikarka i dyrektorka Targów Książki w Madrycie.
Literra 2025 w Amsterdamie – Urszula Honek i Charlotte Pothuizen
14 listopada w Amsterdamie, a dokładniej w gościnnych progach University of Amsterdam – Faculty of Humanities oraz SPUI25, zorganizowaliśmy ostatnie wydarzenia w ramach tegorocznego cyklu projektu Liter[r]a. Przed południem w niezwykłej, przeszklonej sali na Uniwersytecie Amsterdamskim odbyły się warsztaty przekładu literackiego, które poprowadziły Urszula Honek i Charlotte Pothuizen, która przetłumaczyła na niderlandzki Białe noce polskiej pisarki. To właśnie Witte nachten (De Bezige Bij 2025) i zawarte w niej pułapki translatorskie, posłużyły za materiał do ćwiczeń i dyskusji. Honek, jako pisarka migrująca z poezji w prozę, zachowuje w Białych nocach poetycką dyscyplinę, a to za sprawą pauz, zwięzłych wersów i niedopowiedzeń. Jej opowieści-powidoki, znane czytelniczkom i czytelnikom jej wierszy, zyskują w jej opowiadaniach dodatkowe perspektywy, a cały tom to rozpisana na sekwencje saga o miejscu, które zaplata losy ludzkie i zwierzęce z losem ziemi. Każda pamięć przechowuje inne elementy opowieści, każdemu pozostawia się suwerenne prawo do historii. Narracja prowadzona jest w odmiennych poetykach, językiem bogatym w metafory i melodie. Częstym zabiegiem jest zawieszanie puenty, odmowa domknięcia historii.
Czwarte warsztaty translatorskie, które zorganizowaliśmy w ramach cyklu Liter[r]a, były najliczniejsze – sala pękała w szwach. Mamy nadzieję, że zaowocują kolejnymi przekładami tekstów polskich autorek i autorów na język niderlandzki. Wieczorem zaprosiliśmy publiczność do SPUI25 – wspaniałej przestrzeni w samym centrum Amsterdamu, gdzie Niña Weijers poprowadziła rozmowę z Urszulą Honek i Charlotte Pothuizen.
Partnerzy projektu

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.
.








