Liter[r]a: cykl uniwersyteckich warsztatów translatorskich i otwartych spotkań autorskich twórczyń i twórców literatury polskiej oraz ich tłumaczy i tłumaczek
„Litera” to po łacinie zarówno znak graficzny, jak i zbiór całej twórczości literackiej. „Terra” to ziemia, wspólny dom wszystkich ludzi i tworzonej przez nich kultury. Literatura jest tej kultury istotnym i szczególnym przejawem – dialogicznym, a zarazem autorefleksyjnym. Ta specjalna właściwość objawia się w wielu wymiarach: indywidualnej ekspresji osoby piszącej i równie indywidualnej recepcji czytelniczej, poprzez wydźwięk i wpływ literatury na społeczeństwa danego obszaru językowego, dialogu międzykulturowym i kształtowaniu procesów rozgrywających się na poziomie geopolitycznym.
Dlatego tak istotna jest dbałość o wzajemne przenikanie się literatur z odrębnych choć często sąsiadujących ze sobą obszarów językowych, umożliwienie dialogu pomiędzy twórcami i twórczyniami i czytelnikami oraz czytelniczkami, zaistnienie dzieł powstałych w różnych kręgach kulturowych w ogólnoświatowym obiegu literackim. Dbałość ta przejawia się nie tylko w promowaniu samych dzieł literackich za granicą, ale w równie istotnym stopniu we wspieraniu osób zdolnych do wykonywania tak specyficznej działalności ludzkiej, jaką stanowi przekład, w szczególności zaś przekład literacki, który zawiera aspekty nie tylko językowe i kulturowe, lecz także artystyczne, społeczne i polityczne.
Przekład literacki wymaga nie tylko zaawansowanych kompetencji językowo-kulturowych, wrażliwości artystycznej, wiedzy i rygorystycznego przestrzegania zasad, dzięki którym dzieło powstałe w języku odmiennym od oryginału można traktować jako tożsame z oryginałem, lecz także szeregu innych zwyczajowo podejmowanych przez tłumaczki i tłumaczy działań służących popularyzacji samego dzieła, często torujących autorowi czy autorce drogę w nowym, obcym ekosystemie wydawniczo-czytelniczym, a także w znaczący sposób promujących kulturę i literaturę całego kraju, z którego pochodzi oryginalne dzieło. Duży niepokój powinna w tym kontekście budzić postępująca tendencja do eliminowania odrębnych wydziałów filologii polskiej na zagranicznych uniwersytetach i grupowania języków w ramach coraz gorzej finansowanych „slawistyk”, często kosztem jakości kształcenia przyszłych specjalistów i specjalistek. Równie niepokojąca jest zmiana sytuacji tłumaczy i tłumaczek literatury, do niedawna w znakomitej większości łączących działalność przekładową z pracą na etacie, zazwyczaj na uczelniach wyższych, a obecnie często pozostających bez jakiegokolwiek stabilnego zatrudnienia. Bezpośredni, pogłębiony kontakt z praktykami przekładu w ramach naszego projektu, zarówno podczas warsztatów, jak i spotkań autorskich, pozwolił na – poza innymi korzyściami – próbę diagnozy stanu rzeczy, a na tej podstawie na postawienie tez dotyczących jego konsekwencji – naszym zdaniem potencjalnie tragicznych.
Cele projektu
Celem naszego projektu jest podnoszenie kompetencji przyszłych tłumaczy literatury polskiej na języki obce oraz promocja ważnych rodzimych zjawisk literackich poprzez organizację warsztatów translatorskich i otwartych spotkań autorskich poza granicami Polski.
Podczas zaawansowanych warsztatów przekładu literackiego na uczelniach wyższych twórcy dzielą się refleksjami ze współpracy, odsłaniają tajniki tłumaczenia literatury pięknej na przykładzie wspólnej pracy nad książką i jej przekładem. Równoważnym elementem są otwarte spotkania autorskie w rozpoznawalnych centrach kultury, z udziałem osób autorskich i tłumaczy prowadzących warsztaty. Osiągnięta w projekcie synergia działań rozwijających umiejętności i inspirujących do podjęcia wyzwań związanych z przekładem literackim, połączonych z równoczesną promocją literatury polskiej sprzyja zwiększeniu zainteresowania twórczością współczesnych polskich autorek i autorów.
Warsztaty translatorskie i spotkania autorskie
Warsztaty translatorskie mają na celu dotarcie do osób, które stoją przed wyborem zawodu i z racji zainteresowań oraz nabytych umiejętności językowych rozważają bądź chciałyby rozważyć karierę tłumacza literatury pięknej.
Dla przyszłych filologów i filolożek polskich rozmowa wybitnych autorów i autorek z tłumaczami i tłumaczkami ich dzieł jest otwierająca i inspirująca choćby poprzez uświadomienie im bogactwa znaczeń i złożoności polskiego języka literackiego. Naszym celem jest pogłębienie zainteresowania polską literaturą poprzez podnoszenie kompetencji i inspirowanie młodszych osób podczas warsztatów oraz popularyzowanie kultury polskiej podczas otwartych spotkań z pisarzami i pisarkami za granicami naszego kraju.
Dialog pomiędzy zaproszonymi twórcami i twórczyniami odbywa się w formule umożliwiającej rozszerzenie dialogu do debaty, co daje uczestnikom szansę zarówno pogłębienia ich indywidualnej wiedzy o polskiej literaturze i wrażliwości językowej, zadanie nurtujących ich pytań, jak i wzajemne poznanie się i usieciowienie środowisk polonistycznych w danym mieście i kraju.
Do pierwszego etapu projektu – warsztatów translatorskich – zapraszamy uniwersytety, na których istnieje filologia polska lub slawistyka z ważnym komponentem polonistycznym. Widząc niesamowite efekty tych warsztatów już w pierwszej udanej edycji projektu w 2025, także w 2026 zaprosiliśmy do współpracy znaczące ośrodki akademickie, kształcące studentów w kierunku wiedzy o języku, kulturze i literaturze Polski.
Są to jednocześnie jednostki akademickie o najwyższym poziomie kompetencji naukowych w swoich krajach. W 2026 roku współpracujemy z katedrami slawistycznymi i wydziałami polonistycznymi na: Uniwersytecie Sorbońskim (UFR d’Etudes slaves, département de polonais), Uniwersytecie Sofijskim im. św. Klemensa z Ochrydy (Wydział Filologii Słowiańskiej, Katedra Polonistyki), Uniwersytecie im. Iwana Franki we Lwowie (Katedra Filologii Polskiej), Uniwersytecie w Granadzie (Wydział Filozofii i Literatury, Katedra Filologii Greckiej i Słowiańskiej) oraz Uniwersytecie w Oslo (Katedra Literatury, Studiów Regionalnych i Języków Europejskich).
Do etapu drugiego – otwartych spotkań autorskich – zaprosiliśmy: Księgarnię Polską w Paryżu, księgarnię Umberto&Co w Sofii, Międzynarodowy Festiwal Forum Wydawców we Lwowie, księgarnię El Tiempo Perdido w Granadzie i bibliotekę Deichman Bjørvika w Oslo.
Ostatnim, równie istotnym elementem, jest współpraca promocyjna z zagranicznymi wydawcami książek naszych gości i gościń oraz budowanie z nimi relacji, skutkujących zwiększeniem ich zaangażowania w publikację polskiej twórczości literackiej.
Liter[r]a 2026 w Paryżu
Warsztaty translatorskie dla studentów i studentek filologii polskich oraz wszystkich zainteresowanych tematyką przekładu z języka polskiego rozpoczęliśmy ma przełomie marca i kwietnia 2026 roku na Sorbonie. Warsztaty poprowadzili Mikołaj Łoziński (absolwent tej uczelni) i Małgorzata Smorąg-Goldberg. Specyfika pracy nad przekładem, wyzwania stojące przed francuską tłumaczką Laurence Dyèvre, szczególne okoliczności kulturowo-społeczne oraz konteksty przekładu zostały omówione na przykładzie książki „Stramerowie” (franc. Les enfants Stramer, Noir Sur Blanc, 2026) Mikołaja Łozińskiego. Inauguracja kolejnej edycji projektu nastąpiła w Paryżu, gdzie w ubiegłym roku na Sorbonie w ramach projektu Literra odbyły się warsztaty współprowadzone przez Mikołaja Grynberga i Margot Carlier w oparciu o francuski przekład książki „Rejwach”. Warsztaty, w których prócz prowadzących wzięło udział 21 osób, zorganizowane zostały we współpracy i przy nieocenionym wsparciu ze strony wykładowców paryskiej uczelni, profesor Małgorzaty Smorąg-Goldberg i Patricka Rozborskiego. Warto także dodać, że zeszłoroczna paryska edycja Literry była połączona z ceremonią przyznania doktoratu honoris causa naszej Fundatorce, Oldze Tokarczuk, przez Uniwersytet Sorboński.
Wieczorem tego samego dnia w Księgarni Polskiej, legendarnym już miejscu służącym promocji literatury ze specjalnym uwzględnieniem twórców i twórczyń z Polski zorganizowaliśmy spotkanie poświęcone Stramerom/Les enfants Stramer, w którym wzięli udział autor Mikołaj Łoziński, tłumaczka powieści Laurence Dyèvre oraz redaktor naczelna magazynu kulturalnego Transfuge Oriane Jeancourt.
Liter[r]a 2026 w Sofii
W połowie maja nasze warsztaty i spotkanie autorskie gościły w stolicy Bułgarii, Sofii, gdzie zaprosiliśmy Julię Fiedorczuk, uznaną poetkę i znakomitą prozaiczkę oraz tłumaczkę, której książka Dom Oriona ukazała się na wiosnę po bułgarsku w tłumaczeniu Kruma Krumova w wydawnictwie ICU Publishing. Warsztaty translatorskie w oparciu o Dom Oriona (Домът на Орион, 2026, wyd. ICU) współprowadzone przez autorkę i tłumacza odbyły się 15 maja 2026 r. na Wydziale Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Sofijskiego im. Św. Klimenta Ohrydzkiego, gdzie prężnie rozwija się dziś katedra polska, która cieszy się zainteresowaniem studentów i studentek. To właśnie tutaj kształceni są przyszli bułgarscy poloniści, przygotowywani zarówno do pracy akademickiej, jak i do aktywnego uczestnictwa w życiu kulturalnym. Wieczorne spotkanie autorskie z autorką i tłumaczem Domu Oriona, prowadzone przez tłumaczkę, pisarkę i szefową wydawnictwa ICU Newenę Diszliewą-Krystewę, odbyło się w przestronnym wnętrzu sofijskiej księgarni Umberto&Co.
Liter[r]a 2026 we Lwowie
We wrześniu Liter[r]a zawitała do Lwowa wraz z polską wielokrotnie nagradzaną poetką Małgorzatą Lebdą. W 2026 roku w Ukrainie ukazał się jej tom wierszy „Mer de Glace” w tłumaczeniu Anny Zotowej («Мер-де-Ґлас», Krok, 2026). Warsztaty dla studentów odbyły się na Uniwersytecie im. Iwana Franki w katedrze Filologii Polskiej, która powstała 1 kwietnia 2004 roku jako samodzielna jednostka wyłoniona z Katedry Filologii Słowiańskiej. Tradycje polonistyczne na uczelni sięgają jednak 1817 roku, kiedy utworzono pierwszą katedrę historii języka i literatury polskiej. W 2017 roku katedra otrzymała tytuł „Ambasadora Języka Polskiego poza granicami Polski”, nadany przez Senat RP oraz Radę Języka Polskiego PAN. Spotkanie z autorką i tłumaczką dla szerokiej publiczności, prowadzone przez literaturoznawczynię Olesię Nachlik, było tego samego dnia częścią pasma przekładowego w ramach Lwowskiego Forum Wydawców. Jest to najważniejszy festiwal kulturalny Ukrainy i jeden z największych literackich eventów w Europie Środkowo-Wschodniej, organizowany przez działającą od 1994 roku organizację „Forum Wydawców”. Z małej inicjatywy lokalnych entuzjastów wydarzenie przekształciło się w potężną instytucję promującą czytelnictwo, rozwój rynku książki i dialog międzykulturowy, reprezentując Ukrainę na międzynarodowych targach oraz prowadząc prestiżowe projekty. Dzięki wieloletniej działalności organizacji Lwów uzyskał status Miasta Literatury UNESCO, a samo Forum pozostaje kluczowym wydarzeniem kulturalnym kraju.
Liter[r]a 2026 w Grenadzie
Kolejnym punktem na naszej projektowej mapie była hiszpańska Grenada, gdzie na nasze zaproszenie 29 września w warsztatach przekładowych i spotkaniu autorskim wzięli udział Joanna Bator i tłumacz Xavier Farré Vidal. Uniwersytet w Granadzie, gdzie w Katedrze Filologii Greckiej i Słowiańskiej kształcą się przyszli tłumaczki i tłumacze, należy obecnie do czołowych uczelni na świecie, zajmując 326. miejsce w rankingu Szanghajskim. W Centro de Culturas Eslavas gościły zaawansowane warsztaty translatorskie w oparciu o przekład książki Gorzko, gorzko Joanny Bator. Zajęcia poprowadzili autorka i tłumacz powieści na język hiszpański, dając uczestnikom wyjątkową okazję do wglądu w przestrzeń, w której autorka i tłumacz wspólnie pracują nad dziełem literackim. Podczas warsztatów uczestnicy mogli zapoznać się z fragmentami przekładu i poznać tajniki procesu tłumaczenia jeszcze przed pojawieniem się powieści na rynku. Popołudniowe spotkanie autorskie z pisarką i tłumaczem w księgarni „El Tiempo Perdido” poprowadziła koordynatorka Centrum Kultur Słowiańskich, literaturoznawczyni Nina Kressova Iordanishvili.
Projekt Liter[r]a 2026 zakończymy w Oslo, gdzie spotkają się polska autorka Sylwia Chutnik i jej tłumaczka na język norweski Julia Więdłocha. Wydarzenia będą zorganizowane wokół książki pod tytułem Tyłem do kierunku jazdy. Warsztaty odbędą się na Uniwersytecie w Oslo (Wydział Literatury, Studiów Regionalnych i Języków Europejskich), w grupie studentów studiujących język polski pod kierownictwem prof. Knuta Andreasa Grimstada. Wieczorowe spotkanie autorskie z Sylwią Chutnik zorganizujemy w bibliotece Bjørvika – jest to nowa główna biblioteka Oslo i okręt flagowy największej i najstarszej biblioteki publicznej w Norwegii, założonej w 1785 roku. Po otwarciu w 2020 roku biblioteka została uznana za najlepszą bibliotekę na świecie w międzynarodowym konkursie bibliotecznym IFLA Awards. Rocznie odwiedza ją około 4,5 miliona osób w różnym wieku, a siedziba znajduje się w samym sercu miasta.
Liter[r]a 2025
Liter[r]a 2025 w Paryżu – Mikołaj Grynberg i Margot Carlier
Warsztaty translatorskie dla studentów i studentek filologii polskich oraz wszystkich zainteresowanych tematyką przekładu z języka polskiego zainicjowaliśmy w marcu 2025 roku na Sorbonie.
Warsztaty poprowadzili Mikołaj Grynberg i francuska tłumaczka Margot Carlier. Zasady współpracy, specyfika pracy, wyzwania stojące przed tłumaczką, szczególne okoliczności kulturowo-społeczne oraz konteksty przekładu zostały omówione na przykładzie książki „Rejwach” (franc. Je voudrais leur demander pardon, mais ils ne sont plus là) Mikołaja Grynberga, opublikowanej we Francji przez wydawnictwo Actes Sud. Za zgodą osób prowadzących i uczestniczących, zespół Fundacji Olgi Tokarczuk zrealizował nagranie całości zajęć. Drugie nagranie zrealizowaliśmy podczas wieczornego spotkania autorskiego z pisarzem i tłumaczką w pięknych wnętrzach La Librairie polonaise de Paris, które poprowadziła Oriane Jeancourt Galignani, redaktorka naczelna magazynu Transfuge. W spotkaniu wzięło udział ponad 90 osób. Na gościnne przyjęcie nas w progach Księgarni Polskiej serdecznie dziękujemy pani Katarzynie Maciejewskiej i jej współpracowniczkom.
Inauguracja Literry w marcu była dla nas szczególnie ważna, gdyż w tym czasie Olga Tokarczuk odebrała na Uniwersytecie Sorbońskim tytuł doktor honoris causa.
Liter[r]a 2025 w Berlinie – Karolina Kuszyk i Bernhard Hartmann
21 maja 2025 r. warsztaty translatorskie na Uniwersytecie Humboldtów w Berlinie poprowadzili Karolina Kuszyk i tłumacz Bernhard Hartmann. Podstawą zajęć była książka Kuszyk Poniemieckie (niem. In den Häusern der anderen), która ukazała się w Niemczech w wydawnictwie Christoph Links Verlag. Książka Karoliny Kuszyk to opowieść o tym, jak to, co obce, staje się własne. Przedstawia nowy punkt widzenia na historię złożonych stosunków polsko-niemieckich, przedstawioną poprzez biografie przedmiotów codziennego użytku i domów, niemych świadków nieobecności poprzednich właścicieli. Opisane w reportażu splecione losy rzeczy i ludzi, odtworzone na podstawie wspomnień osadników i przesiedleńców, wywiadów ze specjalistami i poszukiwaczami niemieckich skarbów oraz rozmów z przedstawicielami trzech pokoleń zamieszkujących poniemieckie domy, wywołały w Polsce ożywioną dyskusję na temat niemieckiego dziedzictwa. W 2024 r. Karolina Kuszyk wraz z Bernhardem Hartmannem otrzymali nagrodę Georga Dehio, przyznawaną co roku autorom i książkom przyczyniającym się do popularyzacji niemieckiej kultury i historii w Europie Środkowej i Wschodniej. W 2020 r. Poniemieckie przyniosło także autorce Nagrodę im. Arthura Kronthala przyznawaną przez Komisję Badania Historii Niemców w Polsce z siedzibą w Marburgu. W zaawansowanych zajęciach przekładowych wzięło udział siedmioro przyszłych tłumaczek i tłumaczy, aktualnie studiujących w instytutach slawistyki na Uniwersytecie Humboldtów oraz Uniwersytecie Poczdamskim.
Wieczorne spotkanie autorskie z pisarką i tłumaczem w Audytorium Jacob-und-Wilhelm-Grimm-Zentrum w gmachu biblioteki uniwersyteckiej poprowadziła Brigitta Helbig-Mischewski. W spotkaniu i towarzyszącej mu ożywionej dyskusji uczestniczyło niemal czterdzieści osób.
Liter[r]a 2025 w Madrycie – Małgorzata Lebda oraz Abel Murcia Soriano i Katarzyna Mołoniewicz
Z kolei 21 października 2025 r. warsztaty przekładu literackiego w Madrycie poprowadzili Małgorzata Lebda oraz duet tłumaczy – Abel Murcia Soriano i Katarzyna Mołoniewicz. Rozmawiali z adeptkami przekładu o książce Łakome (hiszp. Insaciable), która ukazała się w Hiszpanii nakładem wydawnictwa Temporal. Debiut prozatorski znanej polskiej poetki to zadziwiająco witalna i zmysłowa opowieść o chorobie i stopniowej utracie życia, które poprzez kontrast ze śmiercią staje się coraz żywsze. Osobista, napisana językiem poetycko giętkim, pozornie prostym, zacierającym różnice pomiędzy ludzkimi, a nie-ludzkimi formami życia, dotyka paradoksów choroby głodnej życia, piękna i makabry współistniejących w naturze.
Tego samego dnia o godz. 19:00 spotkanie autorskie z pisarką i tłumaczami w Círculo de Bellas Artes de Madrid poprowadziła Eva Orúe, dziennikarka i dyrektorka Targów Książki w Madrycie.
Liter[r]a 2025 w Amsterdamie – Urszula Honek i Charlotte Pothuizen
14 listopada w Amsterdamie, a dokładniej w gościnnych progach University of Amsterdam – Faculty of Humanities oraz SPUI25, zorganizowaliśmy ostatnie wydarzenia w ramach tegorocznego cyklu projektu Liter[r]a. Przed południem w niezwykłej, przeszklonej sali na Uniwersytecie Amsterdamskim odbyły się warsztaty przekładu literackiego, które poprowadziły Urszula Honek i Charlotte Pothuizen, która przetłumaczyła na niderlandzki Białe noce polskiej pisarki. To właśnie Witte nachten (De Bezige Bij 2025) i zawarte w niej pułapki translatorskie, posłużyły za materiał do ćwiczeń i dyskusji. Honek, jako pisarka migrująca z poezji w prozę, zachowuje w Białych nocach poetycką dyscyplinę, a to za sprawą pauz, zwięzłych wersów i niedopowiedzeń. Jej opowieści-powidoki, znane czytelniczkom i czytelnikom jej wierszy, zyskują w jej opowiadaniach dodatkowe perspektywy, a cały tom to rozpisana na sekwencje saga o miejscu, które zaplata losy ludzkie i zwierzęce z losem ziemi. Każda pamięć przechowuje inne elementy opowieści, każdemu pozostawia się suwerenne prawo do historii. Narracja prowadzona jest w odmiennych poetykach, językiem bogatym w metafory i melodie. Częstym zabiegiem jest zawieszanie puenty, odmowa domknięcia historii.
Czwarte warsztaty translatorskie, które zorganizowaliśmy w ramach cyklu Liter[r]a, były najliczniejsze – sala pękała w szwach. Mamy nadzieję, że zaowocują kolejnymi przekładami tekstów polskich autorek i autorów na język niderlandzki. Wieczorem zaprosiliśmy publiczność do SPUI25 – wspaniałej przestrzeni w samym centrum Amsterdamu, gdzie Niña Weijers poprowadziła rozmowę z Urszulą Honek i Charlotte Pothuizen.
Partnerzy projektu

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.
.









