Liter[r]a to cykl czterech uniwersyteckich warsztatów translatorskich i czterech otwartych spotkań autorskich polskich twórczyń i twórców literatury oraz tłumaczy i tłumaczek na języki: francuski, niemiecki, hiszpański i niderlandzki w Paryżu, Berlinie, Madrycie i Amsterdamie.
Literra – promocja kultury polskiej za granicą
„Litera” to po łacinie zarówno znak graficzny, jak i zbiór całej twórczości literackiej. „Terra” to ziemia, wspólny dom wszystkich ludzi i tworzonej przez nich kultury. Literatura jest tej kultury istotnym i szczególnym przejawem – dialogicznym, a zarazem autorefleksyjnym. Ta specjalna właściwość objawia się w wielu wymiarach: indywidualnej ekspresji osoby piszącej i równie indywidualnej recepcji czytelniczej, poprzez wydźwięk i wpływ literatury na społeczeństwa danego obszaru językowego, dialogu międzykulturowym i kształtowaniu procesów rozgrywających się na poziomie geopolitycznym.
Dlatego tak istotna jest dbałość o wzajemne przenikanie się literatur z odrębnych choć często sąsiadujących ze sobą obszarów językowych, umożliwienie dialogu pomiędzy twórcami i twórczyniami i czytelnikami oraz czytelniczkami, zaistnienie dzieł powstałych w różnych kręgach kulturowych w ogólnoświatowym obiegu literackim. Dbałość ta przejawia się nie tylko w promowaniu samych dzieł literackich za granicą, ale w równie istotnym stopniu we wspieraniu osób zdolnych do wykonywania tak specyficznej działalności ludzkiej, jaką stanowi przekład, w szczególności zaś przekład literacki, który zawiera aspekty nie tylko językowe i kulturowe, lecz także artystyczne, społeczne i polityczne.
Przekład literacki wymaga nie tylko zaawansowanych kompetencji językowo-kulturowych, wrażliwości artystycznej, wiedzy i rygorystycznego przestrzegania zasad, dzięki którym dzieło powstałe w języku odmiennym od oryginału można traktować jako tożsame z oryginałem, lecz także szeregu innych zwyczajowo podejmowanych przez tłumaczki i tłumaczy działań służących popularyzacji samego dzieła, często torujących autorowi czy autorce drogę w nowym, obcym ekosystemie wydawniczo-czytelniczym, a także w znaczący sposób promujących kulturę i literaturę całego kraju, z którego pochodzi oryginalne dzieło. Duży niepokój powinna w tym kontekście budzić postępująca tendencja do eliminowania odrębnych wydziałów filologii polskiej na zagranicznych uniwersytetach i grupowania języków w ramach coraz gorzej finansowanych „slawistyk”, często kosztem jakości kształcenia przyszłych specjalistów i specjalistek. Równie niepokojąca jest zmiana sytuacji tłumaczy i tłumaczek literatury, do niedawna w znakomitej większości łączących działalność przekładową z pracą na etacie, zazwyczaj na uczelniach wyższych, a obecnie często pozostających bez jakiegokolwiek stabilnego zatrudnienia. Bezpośredni, pogłębiony kontakt z praktykami przekładu w ramach naszego projektu, zarówno podczas warsztatów, jak i spotkań autorskich, pozwolił na – poza innymi korzyściami – próbę diagnozy stanu rzeczy, a na tej podstawie na postawienie tez dotyczących jego konsekwencji – naszym zdaniem potencjalnie tragicznych.
Cele projektu
Celem naszego projektu było podnoszenie kompetencji przyszłych tłumaczy literatury polskiej na języki obce oraz promocja ważnych rodzimych zjawisk literackich poprzez organizację warsztatów dla studentów filologii polskiej uniwersytetów w Paryżu, Berlinie, Madrycie i Amsterdamie i otwartych spotkań autorskich w tych miastach.
Twórcy podzielili się refleksjami ze współpracy, odsłonili tajniki tłumaczenia literatury pięknej na przykładzie wspólnej pracy nad książką i jej przekładem. Równoważnym elementem były otwarte spotkania autorskie w rozpoznawalnych centrach kultury, z udziałem osób autorskich i tłumaczy prowadzących warsztaty. Osiągnięta w projekcie synergia działań rozwijających umiejętności i inspirujących do podjęcia wyzwań związanych z przekładem literackim, połączonych z równoczesną promocją literatury polskiej sprzyjała zwiększeniu zainteresowania twórczością współczesnych polskich autorek i autorów.
Warsztaty translatorskie i spotkania autorskie
Warsztaty translatorskie mają na celu dotarcie do osób, które stoją przed wyborem zawodu i z racji zainteresowań oraz nabytych umiejętności językowych rozważają bądź chciałyby rozważyć karierę tłumacza literatury pięknej.
Dla przyszłych filologów i filolożek polskich rozmowa wybitnych autorów i autorek z tłumaczami i tłumaczkami ich dzieł jest otwierająca i inspirująca choćby poprzez uświadomienie im bogactwa znaczeń i złożoności polskiego języka literackiego. Naszym celem jest pogłębienie zainteresowania polską literaturą poprzez podnoszenie kompetencji i inspirowanie młodszych osób podczas warsztatów oraz popularyzowanie kultury polskiej podczas otwartych spotkań z pisarzami i pisarkami za granicami naszego kraju.
Dialog pomiędzy zaproszonymi twórcami i twórczyniami odbywał się w formule umożliwiającej rozszerzenie dialogu do debaty, co dało uczestnikom szansę zarówno pogłębienia ich indywidualnej wiedzy o polskiej literaturze i wrażliwości językowej, zadanie nurtujących ich pytań, jak i wzajemne poznanie się i usieciowienie środowisk polonistycznych w danym mieście i kraju.
Paryska odsłona Literry – Mikołaj Grynberg i Margot Carlier
Warsztaty translatorskie dla studentów i studentek filologii polskich oraz wszystkich zainteresowanych tematyką przekładu z języka polskiego zainicjowaliśmy w marcu 2025 roku na Sorbonie.
Warsztaty poprowadzili Mikołaj Grynberg i francuska tłumaczka Margot Carlier. Zasady współpracy, specyfika pracy, wyzwania stojące przed tłumaczką, szczególne okoliczności kulturowo-społeczne oraz konteksty przekładu zostały omówione na przykładzie książki „Rejwach” (franc. „Je voudrais leur demander pardon, mais ils ne sont plus làĺ”) Mikołaja Grynberga, opublikowanej we Francji przez wydawnictwo Actes Sud.
„Rejwach”, który był przedmiotem analizy, dialogu i debaty podczas inaugurującego cykl warsztatu i spotkania autorskiego w Paryżu, jest zbiorem kilkudziesięciu tekstów, które składają się na przejmującą, wielopłaszczyznową opowieść o żydowskim i polskim losie w kontekście drugiego i trzeciego pokolenia po Holokauście. Te „małe przenikliwe prozy” oprócz walorów czysto literackich mają także istotną wartość kulturoznawczą i tożsamościową. Warsztaty, w których prócz prowadzących wzięło udział 21 osób, zorganizowane zostały we współpracy i przy niecenionym wsparciu ze strony wykładowców paryskiej uczelni, profesor Małgorzaty Smorąg-Goldberg i Patricka Rozborskiego. Za zgodą osób prowadzących i uczestniczących, zespół Fundacji Olgi Tokarczuk zrealizował nagranie całości zajęć. Drugie nagranie zrealizowaliśmy podczas wieczornego spotkania autorskiego z pisarzem i tłumaczką w pięknych wnętrzach La Librairie polonaise de Paris, które poprowadziła Oriane Jeancourt Galignani, redaktorka naczelna magazynu Transfuge. W spotkaniu wzięło udział ponad 90 osób. Na gościnne przyjęcie nas w progach Księgarni Polskiej serdecznie dziękujemy pani Katarzynie Maciejewskiej i jej współpracowniczkom.
Księgarnia Polska w Paryżu to pierwsza księgarnia polska na obczyźnie, mająca bogatą, ponad 190-letnią historię. Założona przez Eustachego Januszkiewicza wczesną jesienią 1833 roku w czasie Wielkiej Emigracji po powstaniu listopadowym, stanowiła polski ośrodek kulturalny i inteligencki. Punkt przy bulwarze Saint-Germain 123 wciąż cieszy się popularnością, pomaga kultywować tradycje i polsko-francuskie relację. Rocznie odbywa się tam około 20 wydarzeń: spotkania autorskie, prezentacje książek, wystawy, warsztaty i konferencje. Księgarnia Polska w Paryżu gościła m.in. Joannę Kuciel-Frydryszak, Jakuba Żulczyka, Agnieszkę Szpilę czy Georgiego Gospodinowa.
Inauguracja Literry w marcu była dla nas szczególnie ważna, gdyż w tym czasie Olga Tokarczuk odebrała na Uniwersytecie Sorbońskim tytuł doktor honoris causa.
Literra w Berlinie, Madrycie i Amsterdamie
21 maja 2025 r. warsztaty translatorskie na Uniwersytecie Humboldtów w Berlinie poprowadzili Karolina Kuszyk i tłumacz Bernhard Hartmann. Podstawą zajęć była książka Kuszyk „Poniemieckie” (niem. „In den Häusern der anderen”), która ukazała się w Niemczech w wydawnictwie Christoph Links Verlag. Książka Karoliny Kuszyk to opowieść o tym, jak to, co obce, staje się własne. Przedstawia nowy punkt widzenia na historię złożonych stosunków polsko-niemieckich, przedstawioną poprzez biografie przedmiotów codziennego użytku i domów, niemych świadków nieobecności poprzednich właścicieli. Opisane w reportażu splecione losy rzeczy i ludzi, odtworzone na podstawie wspomnień osadników i przesiedleńców, wywiadów ze specjalistami i poszukiwaczami niemieckich skarbów oraz rozmów z przedstawicielami trzech pokoleń zamieszkujących poniemieckie domy, wywołały w Polsce ożywioną dyskusję na temat niemieckiego dziedzictwa. W 2024 r. Karolina Kuszyk wraz z Bernhardem Hartmannem otrzymali nagrodę Georga Dehio, przyznawaną co roku autorom i książkom przyczyniającym się do popularyzacji niemieckiej kultury i historii w Europie Środkowej i Wschodniej. W 2020 r. Poniemieckie przyniosło także autorce Nagrodę im. Arthura Kronthala przyznawaną przez Komisję Badania Historii Niemców w Polsce z siedzibą w Marburgu. W zaawansowanych zajęciach przekładowych wzięło udział siedmioro przyszłych tłumaczek i tłumaczy, aktualnie studiujących w instytutach slawistyki na Uniwersytecie Humboldtów oraz Uniwersytecie Poczdamskim.
Wieczorne spotkanie autorskie z pisarką i tłumaczem w Audytorium Jacob-und-Wilhelm-Grimm-Zentrum w gmachu biblioteki uniwersyteckiej poprowadziła Brigitta Helbig-Mischewski. W spotkaniu i towarzyszącej mu ożywionej dyskusji uczestniczyło niemal czterdzieści osób.
Z kolei 21 października 2025 r. warsztaty przekładu literackiego w Madrycie poprowadzili Małgorzata Lebda oraz duet tłumaczy – Abel Murcia Soriano i Katarzyna Mołoniewicz. Rozmawiali z adeptkami przekładu o książce „Łakome” (hiszp. „Insaciable”), która ukazała się w Hiszpanii nakładem wydawnictwa Temporal. Debiut prozatorski znanej polskiej poetki to zadziwiająco witalna i zmysłowa opowieść o chorobie i stopniowej utracie życia, które poprzez kontrast ze śmiercią staje się coraz żywsze. Osobista, napisana językiem poetycko giętkim, pozornie prostym, zacierającym różnice pomiędzy ludzkimi, a nie-ludzkimi formami życia, dotyka paradoksów choroby głodnej życia, piękna i makabry współistniejących w naturze.
Tego samego dnia o godz. 19:00 spotkanie autorskie z pisarką i tłumaczami w Círculo de Bellas Artes de Madrid poprowadziła Eva Orúe, dziennikarka i dyrektorka Targów Książki w Madrycie.
Warsztaty oraz spotkanie autorskie odbyły się w Círculo de Bellas Artes de Madrid, jednej z najważniejszych europejskich prywatnych instytucji non-profit zajmujących się tworzeniem i upowszechnianiem kultury. Círculo jest znane z otwartości względem innowacyjnych nurtów artystycznych – to przestrzeń, w której rozwijane są nowe podejścia do sztuk plastycznych, literatury i nauk ścisłych, filozofii, kina i sztuk scenicznych. Sztuka w rozumieniu madryckiej instytucji pełni rolę schronienia przed hałasem czynionym przez osoby krzyczące najwięcej i najgłośniej.
Budynek Círculo de Bellas Artes de Madrid, zaprojektowany przez Antonia Palaciosa, wybudowano w samym sercu Madrytu w 1927 roku. Podczas niemalże 100-letniej tradycji zorganizowano w nim tysiące wydarzeń kulturalnych: wystawy, konferencje, pokazy filmowe, spotkania autorskie, warsztaty, seminaria, wykłady, spektakle teatralne, koncerty. Instytucję tę rocznie odwiedza ponad 400 000 osób. Círculo de Bellas Artes sponsoruje nagrodę Medalla de Oro za decydujący wpływ na odnowę sztuki współczesnej. Laureaci tej nagrody to m.in.: Martín Chirino, Alicia Alonso, Antonio Gamoneda, Carmen Martín Gaite, Jean Baudrillard, María Corral, Eduardo Galeano, Teresa Berganza, Slavoj Žižek czy John Berger.
14 listopada w Amsterdamie, a dokładniej w gościnnych progach University of Amsterdam – Faculty of Humanities oraz SPUI25, zorganizowaliśmy ostatnie wydarzenia w ramach tegorocznego cyklu projektu Liter[r]a. Przed południem w niezwykłej, przeszklonej sali na Uniwersytecie Amsterdamskim odbyły się warsztaty przekładu literackiego, które poprowadziły Urszula Honek i Charlotte Pothuizen, która przetłumaczyła na niderlandzki „Białe noce” polskiej pisarki. To właśnie Witte nachten (De Bezige Bij 2025) i zawarte w niej pułapki translatorskie, posłużyły za materiał do ćwiczeń i dyskusji. Honek, jako pisarka migrująca z poezji w prozę, zachowuje w Białych nocach poetycką dyscyplinę, a to za sprawą pauz, zwięzłych wersów i niedopowiedzeń. Jej opowieści-powidoki, znane czytelniczkom i czytelnikom jej wierszy, zyskują w jej opowiadaniach dodatkowe perspektywy, a cały tom to rozpisana na sekwencje saga o miejscu, które zaplata losy ludzkie i zwierzęce z losem ziemi. Każda pamięć przechowuje inne elementy opowieści, każdemu pozostawia się suwerenne prawo do historii. Narracja prowadzona jest w odmiennych poetykach, językiem bogatym w metafory i melodie. Częstym zabiegiem jest zawieszanie puenty, odmowa domknięcia historii.
Czwarte warsztaty translatorskie, które zorganizowaliśmy w ramach cyklu Liter[r]a, były najliczniejsze – sala pękała w szwach. Mamy nadzieję, że zaowocują kolejnymi przekładami tekstów polskich autorek i autorów na język niderlandzki. Wieczorem zaprosiliśmy publiczność do SPUI25 – wspaniałej przestrzeni w samym centrum Amsterdamu, gdzie Niña Weijers poprowadziła rozmowę z Urszulą Honek i Charlotte Pothuizen. Placówka ta organizuje spotkania autorskie, prezentacje książek, gale wręczenia nagród, wykłady i zajęcia edukacyjne. SPUI25 kieruje swoje działania nie tylko dla środowisk artystycznych, lecz także naukowych czy aktywistycznych. Rocznie odbywa się tutaj ok. 300 wydarzeń interdyscyplinarnych: spotkania autorskie, debaty, sympozja, seminaria i warsztaty czy wystawy i wiele innych. W instytucji gościli m.in.: Olga Tokarczuk, Judith Butler, Richard Powers, Marie-Hélène Lafon, Karol Lesman, Agustín Fernández Mall, Alicja Gęścińska, Maarten Asscher, Margot Dijkgraaf, Marita Mathijsen, Peter-Paul Verbeek, Nadia de Vries, Micha Hamel, Roos van Rijswijk.
Wizyta w Amsterdamie, po Paryżu, Berlinie i Madrycie, była czwartą odsłoną cyklu warsztatów przekładowych i spotkań autorskich Liter[r]a. Mamy nadzieję, że w przyszłym roku uda nam się dotrzeć ze współczesną polską literaturą również w inne obszary językowe.
Partnerzy projektu
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.
.
