Festival's guests

Olga Tokarczuk

Joanna Bator

Ewa Woydyłło

Magdalena Środa

Andrzej Stasiuk

Zbigniew Rokita

Sylwia Chutnik

Grzegorz Kasdepke

Joanna Kuciel-Frydryszak

Anna Bikont

Paweł Sołtys

Katarzyna Kasia i Grzegorz Markowski

Katarzyna Groniec

Karolina Ćwiek-Rogalska

Andreas Kossert

Magdalena Grzebałkowska

Katarzyna Błażejewska-Stuhr

Maciej Stuhr

Urszula Zajączkowska

Eliza Kącka

Krzysztof Fedorowicz

Karolina Kuszlewicz

Jerzy Starzyński

Elżbieta Mirga-Wójtowicz

Przemysław Witkowski

Daniel Muzyczuk

Karol Maliszewski

Jakub Kornhauser

Małgorzata Mikołajczak

Kornelia Ćwiklak

Wojciech Browarny

Paulina Korzeniewska

Antonina Tosiek

Aneta Godynia

Kacper Pobłocki

Marcin Wodziński

Joanna Rusinek

Monika Michaluk

Wojciech Tworek

Waglewski Fisz Emade

Mela Koteluk

Kortez

Raz, Dwa, Trzy

Janusz Łastowiecki

Paulina Januszewska

Agnieszka Ginko-Humphries

Patrycja Purgał

Urszula Glensk

Amelia Sarnowska

Irek Grin

Waldek Mazur

Mirosława Szott

Katarzyna Byłów

Olga Tokarczuk

(ur. 1962)

– wybitna pisarka, eseistka, poetka i autorka scenariuszy, laureatka Nagrody Nobla w dziedzinie literatury „za wyobraźnię narracyjną, która w połączeniu z encyklopedyczną pasją reprezentuje przekraczanie granic jako formę życia”. Najnowszymi książkami Olgi są Empuzjon (2022) oraz Pan Wyrazisty (2023), powieść graficzna stworzona razem z Joanną Concejo. Na tegorocznym festiwalu noblistka czytać będzie fragmenty swojej nowej książki, która premierę ma w drugiej połowie 2026 roku.

fot. Jana Karpienko

Joanna Bator

(ur. 1968 w Wałbrzychu) – pisarka, kulturoznawczyni, autorka powieści, esejów i prac naukowych, jedna z najważniejszych współczesnych polskich autorek. W swojej twórczości podejmuje tematy tożsamości, pamięci, rodzinnych historii i miejsca Polski we współczesnym świecie. Jej charakterystyczny styl łączy realizm z elementami symbolicznymi, baśniowymi i onirycznymi, a inspiracje czerpie m.in. z historii Dolnego Śląska, własnych doświadczeń i podróży.

Do jej najważniejszych książek należą „Piaskowa Góra”, „Chmurdalia” i „Ciemno, prawie noc”. Za tę ostatnią otrzymała w 2013 roku Literacką Nagrodę Nike. „Japoński wachlarz” został uhonorowany Nagrodą im. Beaty Pawlak, przekład „Piaskowej Góry” znalazł się w finale Międzynarodowej Niemieckiej Nagrody Literackiej, a „Chmurdalia” zdobyła szwajcarską Spycher Prize. W 2024 roku pisarka otrzymała Austriacką Nagrodę Państwową dla Twórców Literatury Europejskiej.

fot. Magda Hueckel

Ewa Woydyłło

– jako psycholog zajmuje się leczeniem uzależnień w Ośrodku Terapii Uzależnień Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. W ramach Fundacji im. Stefana Batorego kieruje Regionalnym Programem Przeciwdziałania Uzależnieniom. Jej dziełem jest rozpowszechnienie w Polsce leczenia według tzw. modelu Minnesota, opartego na filozofii Anonimowych Alkoholików.

Pisze książki pełne wiary w nieskończone możliwości, jakie możemy w sobie odkryć, aby świadomie i z powodzeniem kierować swoim życiem.

Autorka m. in.: Zaproszenie do życia, Wyzdrowieć z uzależnienia, Sekrety kobiet, My-rodzice dorosłych dzieci. W zgodzie ze sobą, Podnieś głowę, Rak duszy. O alkoholizmie, Buty szczęścia. Za książkę Rak duszy została nagrodzona przez czytelników „Charakterów” Nagrodą Teofrasta.

Magdalena Środa

– dr hab., profesor, pracuje w Zakładzie Etyki Instytutu Filozofii UW, zajmuje się historią idei etycznych, etyką stosowaną, filozofią polityczną i problematyką kobiecą. Jest autorką wielu książek, m.in.: „Idea godności w historii i etyce” (1993), „Indywidualizm i jego krytycy. Współczesne spory między liberałami, komunitarianami i feministkami na temat podmiotu, wspólnoty i płci” (2003), „Kobiety i władza” (2009), „Etyka dla myślących (2010)”, „O gender i innych potworach” (2014), „Obcy, inny, wykluczony” (2020). Obecnie pracuje nad książką poświęconą moralności życia publicznego.

Andrzej Stasiuk

(ur. 1960) – prozaik i eseista. Urodził się w Warszawie, od lat mieszka w Beskidzie Niskim. Autor książek Mury Hebronu, Dukla, Opowieści galicyjskie, Dziewięć, Jadąc do Babadag, Taksim, Dziennik pisany później, Grochów, Nie ma ekspresów przy żółtych drogach, Wschód, Osiołkiem, Kroniki beskidzkie i światowe, Przewóz, Rzeka dzieciństwa i innych.

Laureat wielu nagród, m.in. Nagrody Literackiej Nike (2005), Nagrody Literackiej Gdynia (2010), Nagrody Nowa Kultura Nowej Europy im. Stanisława Vincenza (2011), Dorocznej Nagrody Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w dziedzinie literatury (2011), Nagrody Literackiej m. st. Warszawy (2015),  Austriackiej Nagrody Państwowej w dziedzinie literatury europejskiej (2016),  Nagrody im. Nicolasa Bouviera (2018) oraz nagrody Orzeł Stulecia (2021). Jego książki są tłumaczone na niemal wszystkie języki europejskie, a także na koreański.

Foto © Tomasz Gotfryd

Zbigniew Rokita

– reporter, redaktor, specjalizuje się w problematyce Europy Wschodniej i Górnego Śląska. Autor książek reporterskich „Aglo. Banką po Śląsku” (2025), „Odrzania. Podróż po Ziemiach Odzyskanych” (2023), „Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku” (wyróżnionej podwójną Nagrodą Literacką Nike: jury oraz czytelników; 2020) i „Królowie strzelców. Piłka w cieniu imperium” (2018). Autor sztuk teatralnych: „Nikaj” (2021, Teatr Zagłębia), „Weltmajstry” (2022, Teatr Korez), „Kocham Cię proszę pana” (2024, Teatr Korez). Stały współpracownik Tygodnika Powszechnego. Pisał korespondencje zagraniczne z wielu krajów, m.in. z Sudanu Południowego, Ghany, Mongolii, Libanu, Rosji czy Namibii. Felietonista tygodnika „Piłka nożna”. Pochodzi z Gliwic, mieszka w Katowicach.

fot. Arkadiusz Gola

Sylwia Chutnik

– urodzona w 1979 roku w Warszawie. Doktor nauk humanistycznych. Z wykształcenia kulturoznawczyni, absolwentka Gender Studies na UW oraz Studiów Polsko-Żydowskich IBL PAN. Pisarka, publicystka, działaczka społeczna i promotorka literatury. Członkini Stowarzyszenia Unia Literacka. Kuratorka festiwali i inicjatyw literackich (Międzynarodowy Festiwal Literacki Apostrof, Kawiarnia Literacka OFF Festival, dyskusje i spotkania autorskie). Wykładowczyni Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu SWPS oraz w szkole pisania Maszyna do Pisania. Felietonistka ,,Polityki”, “Czasu Literatury” i wielu portali internetowych. Współprowadziła programy literackie „Cappuccino z książką” i „Zapomniani – odzyskani” w TVP Kultura oraz „Barłóg literacki”. Jej teksty ukazały się w książkach zbiorowych oraz w wielu katalogach do wystaw sztuki współczesnej i programach teatralnych (między innymi Teatru Wielkiego – Opery Narodowej, Galeria Bunkier Sztuki, Muzeum Nobla w Sztokholmie). Publikuje gościnnie na łamach prasy polskiej i zagranicznej. Jej teksty naukowe znalazły się w ponad 25 opracowaniach i książkach zbiorowych. Stypendystka Homines Urbani 2008, Instytutu Books from Lithuania 2009, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2010, Miasta Stołecznego Warszawy 2010, Instytutu Goethego 2010. Laureatka nagród literackich i społecznych. Zasiada między innymi w Kapitule Nagrody im. Olgi Rok, Kapitule Obywatelskiej Naukowych Nagród “Polityki” oraz w Radzie Fundacji Feminoteka. Była wokalistką punkowego zespołu Zimny Maj. Prowadzi podcast Radio Sylwia i Elgiebete TV.

Grzegorz Kasdepke

– autor bestellerów, które trafiły na listę lektur szkolnych, zarówno obowiązkowych i uzupełniających (Detektyw Pozytywka, Co to znaczy, Mity dla dzieci, Wielka Księga Uczuć, Kacperiada) – za swoją twórczość został uhonorowany między innymi tytułami Ambasadora Polszczyzny oraz Kawalera Orderu Uśmiechu.

fot. Adam Wajrak

Joanna Kuciel-Frydryszak

– absolwentka polonistyki na Uniwersytecie Wrocławskim, pisarka i dziennikarka; debiutowała jako reporterka Polskiego Radia, najdłużej związana była z wrocławską prasą.

Autorka biografii Antoniego Słonimskiego “Słonimski. Heretyk na ambonie” i Kazimiery Iłłakowiczówny “Iłła”, a także bestsellerowych reportaży historycznych “Służące do wszystkiego” i “Chłopki. Opowieść o naszych babkach”. Ostatnia książka wywołała społeczny rezonans, stając się jedną z najpopularniejszych książek 25-lecia i osiągając rekordowy nakład. Zdobyła szereg nagród, m.in. Teresy Torańskiej, O’lśnienia Onetu, dwie statuetki Bestsellerów Emipku, tytuł Mądra Książka Roku, nominację do Nike i i nagrody Ryszarda Kapuścińskiego.

Mieszka we Wrocławiu. Należy do stowarzyszenia zawodowego pisarzy Unia Literacka.

fot. Łukasz Rajchert

Anna Bikont

– dziennikarka, reporterka, z wykształcenia psycholożka. Od pierwszego do ostatniego numeru w „Tygodniku Mazowsze”, piśmie podziemnej Solidarności. W 1989 roku współtworzyła „Gazetę Wyborczą. Autorka setek artykułów i kilkunastu książek, w tym My z Jedwabnego (2004, m.in. Europejska Nagroda Książkowa i amerykańska National Jewish Book Award dla książki o tematyce Holocaustu), Sendlerowa. W ukryciu (2017, m.in. Nagroda im. Ryszarda Kapuścińskiego), Cena. W poszukiwaniu żydowskich dzieci po wojnie (2022, nagroda Newsweeka, finalistka Nagrody im. Kapuścińskiego, finalistka Nagrody Nike). W 2017 r. otrzymała doktorat honoris causa Uniwersytetu w Göteborgu. Jej ostania książka Nie koniec nie początek. Powojenne losy polskich Żydów ukazała się w 2025 roku w Wydawnictwie Czarne we współpracy z Muzeum POLIN i jest w piątce finalistów nagrody Kapuścińskiego.

fot. Mateusz Skwarczek | Agencja Gazeta

Paweł Sołtys

– muzyk, autor piosenek. Jako Pablo­pavo wydał kilkanaście płyt, zagrał około tysiąca koncertów. Studiował rusycystykę, ale studiów nie ukończył. Jego opo­wiadania ukazywały się w „Lampie”, „Ricie Baum”, „Stu­dium”. Za prozatorski debiut Mikrotyki otrzymał Nagrodę Literacką im. Marka Nowakowskiego i Nagrodę Literacką Gdynia, znalazł się w finale Nagrody Literackiej Nike oraz był nominowany do Paszportu „Polityki”, Nagrody im. Cypriana Kamila Norwida i Nagrody Literackiej im. Witolda Gombrowicza. Za drugą książkę Nieradość otrzymał no­minację do Nagrody im. Cypriana Kamila Norwida oraz nominację do Nagrody Literackiej im. Juliana Tuwima przy­znawanej za całokształt twórczości. Mieszka w Warszawie, kibicuje Legii Warszawa.

fot. Rafał Komorowski

Katarzyna Kasia i Grzegorz Markowski

Katarzyna Kasia – doktorka, filozofka, publicystka. Stypendystka Fundacji Kościuszkowskiej na Uniwersytecie w Princeton (USA). Pracuje w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie na Wydziale Badań Artystycznych i Studiów Kuratorskich. Autorka esejów i książek, tłumaczka tekstów włoskich filozofów. Członkini grupy eksperckiej Team Europe Direct i kolektywu artystycznego Kanał Polska. Współtwórczyni i prowadząca programów „Kwiatki polskie” i „Kwiatki polskie w niedzielę” w TVP info i TVP2. Z Grzegorzem Markowskim współprowadzi czwartkowe poranki w Radiu Nowy Świat, współtworzy podcasty „Poszukiwacze politycznego złota” i „Filozofia jest dla dziewczyn”. Pisze felietony dla tygodnika „Newsweek Polska” i miesięczni- ka „Pani”. Warszawianka roku 2023, w 2024 roku wyróżniona nagrodą im. Mariusza Waltera w kategorii osobowość medialna, Mistrzyni Mowy Polskiej.

Grzegorz Markowski – absolwent Wydziału Socjologii i Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. Ekspert w dziedzinie brand consultingu oraz komunikacji marketingowej i społecznej. Zdobywca tytułu Mistrza Mowy Polskiej. Współtwórca satyrycznego spektaklu teatralnego Kanał Polska, w którym występuje do dziś na scenie teatru Komedia w Warszawie. Współautor – wraz z dr. Katarzyną Kasią – książki Siedem życzeń. Rozmowy o źródłach nadziei. Współtwórca i prowadzący programów „Kwiatki Polskie” i „Kwiatki Polskie w niedzielę” nadawanych w TVP Info i TVP2.

 

fot. Jerzy Wypych | Fundacja Olgi Tokarczuk

Katarzyna Groniec

Laureatka głównej nagrody Festiwalu Młodych Talentów w Poznaniu (1988); debiutowała rolą Anki w musicalu „Metro” w Teatrze Dramatycznym (1991). W 1997 roku na Festiwalu Piosenki Aktorskiej zdobyła Grand Prix, Pierwszą Nagrodę i Nagrodę Dziennikarzy, gdzie zaśpiewała „Zdemaskowanie piosenki” Hemara oraz „Amsterdam” Brela.

W kwietniu 2008 roku Katarzyna Groniec otrzymała dyplom mistrzostwa im. Aleksandra Bardiniego – za wybitne osiągnięcia artystyczne w dziedzinie piosenki aktorskiej.

Wyjątkowa wokalistka i osobowość polskiej sceny. Niekiedy cały teatralny zespół nie jest w stanie dostarczyć tylu emocji i tak umiejętnie przenieść słuchaczy w świat o którym opowiada. A opowiada niezwykle przejmująco i wiarygodnie, dzięki czemu po chwili każdy przenosi się w świat kreowany słowem i melodią. Jej występy to przejmujące spektakle, a widzowie od początku czują realistyczność wszystkich historii. Towarzyszący artystce muzycy w idealny sposób dozują emocje budując niepowtarzalny nastrój.

Ważniejsze spektakle teatralne:

  • Nie opuszczaj mnie… – reż. Janusz Józefowicz
  • Trzy razy Piaf – reż. Artur Barciś
  • Piotruś Pan – reż. Janusz Józefowicz
  • Opera za trzy grosze – reż. Wojciech Kościelniak
  • Cohen – reż. Krzysztof Zaleski
  • Mandarynki i pomarańcze – reż. Wojciech Kościelniak
  • Tango Operita: Szare kwiaty – reż. Roman Kołakowski
  • Bagdad Cafe – reż. Krystyna Janda

Role telewizyjne:

  • Wrota Europy – reż. Jerzy Wójcik
  • Przybysz z Narbony – reż. Laco Adamik
  • Wieczory i poranki – reż. Krzysztof Babicki

fot_Alex-Lua_Kaczkowska

Karolina Ćwiek-Rogalska

– doktorka habilitowana kulturoznawstwa, antropolożka i bohemistka. Profesorka w Instytucie Slawistyki Polskiej Akademii Nauk. Laureatka Nagrody Naukowej „Polityki” oraz Narodowego Centrum Nauki. Stypendystka Fundacji na rzecz Nauki Polskiej i Programu Fulbrighta, ma za sobą pobyty naukowe m.in. na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles, Uniwersytecie w Cambridge, Imre Kertész Kolleg w Jenie i Uniwersytecie Karola w Pradze. Doktorat napisała o niewielkiej czeskiej gminie na północnym zachodzie Czech, z której Czesi wysiedlili „swoich” Niemców – z badań powstała monografia Zapamiętane w krajobrazie. Od 2022 roku kieruje grantem Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych: wraz z zespołem śledzi powstawanie nowych kultur na terenach postprzesiedleniowych w Polsce, Czechach i Słowacji. Ziemie to podsumowanie kilkunastu lat jej badań nad pamięcią „Ziem Odzyskanych”.

fot. Leszek Zych / Polityka

Andreas Kossert

– urodzony w 1970 roku, studiował historię, slawistykę i nauki polityczne. Doktor historii, pracował w Niemieckim Instytucie Historycznym w Warszawie, a od 2010 roku mieszka w Berlinie, gdzie działa jako historyk i autor. Jego książki poświęcone Mazurom (2001) i Prusom Wschodnim (2005) spotkały się z entuzjastycznym przyjęciem. Ostatnio opublikował bestseller Zimna ojczyzna. Historia niemieckich wypędzonych po 1945 roku (2008), Prusy Wschodnie. Historia pewnego krajobrazu historycznego (2014) oraz Ucieczka. Historia ludzkości (2020). Za swoją twórczość otrzymał Nagrodę Literacką im. Georga Dehia (2008), Nagrodę NDR Kultur dla najlepszej książki non-fiction (2020) oraz nagrodę „Książka Polityczna Roku” Fundacji Friedricha Eberta (2021).

We wrześniu 2026 roku ukaże się jego nowa książka Elsas Welt – osobista opowieść o poszukiwaniu śladów rodzinnej historii autora w Łodzi.

Magdalena Grzebałkowska

– reporterka, autorka bestsellerowych biografii („Beksińscy. Portret podwójny”, „Komeda. Osobiste życie jazzu”, „Ksiądz Paradoks. Biografia Jana Twardowskiego”, „Dezorientacje. Biografia Marii Konopnickiej”) i reportaży historycznych. Laureatka Nike czytelników, Nagrody im. Torańskiej. Mieszka w Gdańsku.

fot. Rafał Komorowski

Katarzyna Błażejewska-Stuhr

Katarzyna Błażejewska-Stuhr dietetyk kliniczny i psychodietetyk

Ukończyła Warszawski Uniwersytet Medyczny, Szkołę Główną Psychologii Społecznej. Doktorantka na Pomorskim Uniwersytecie Medycznym. Współzałożycielka fundacji Kobiety bez diety.

Wyznaje zasadę, że jedzenie powinno być źródłem zdrowia i przyjemności. Chętnie gotuje i z radością eksperymentuje, najczęściej korzystając z lokalnych i sezonowych produktów. Uwielbia dietetyczne rozmowy, spotkania o tematyce zdrowotnej, z zainteresowaniem śledzi najnowsze doniesienia naukowe. 

Felietonistka magazynu Zwierciadło oraz autorka programu „357 kęsów na śniadanie” w Radio 357, autorka podcastu “Poradnik pozytywnego jedzenia”. 

Autorka kilkunastu książek, w tym serii czterech książek „Koktajle dla zdrowia i urody” (pierwsza część Koktajli wydana w 2015 roku była nominowana w prestiżowym konkursie Gourmand World Cookbook Awards – Najlepszej książki kulinarnej roku w kategorii „Koktajle”) i Superkoktajle. Najnowsze pozycje to “Poradnik pozytywnego jedzenia – Jak karmić się miłością”, “Dieta planetarna” i “Znikam. Zaburzenia odżywiania dzieci i młodzieży.”
fot. Karolina Synowiec

Maciej Stuhr

Urszula Zajączkowska

– botaniczka, poetka, profesorka w Zakładzie Botaniki Leśnej SGGW. Bada ruch i regenerację roślin, łączy naukę z filmem i literaturą. Autorka instalacji Przednówek (Expo 2025, Osaka), filmu Metamorphosis of Plants oraz książek np. minimum, Patyki, badyle, Piach. Laureatka Nagrody Fundacji Kościelskich. Publikuje w „Dwutygodniku”.

fot. Jerzy Wypych | Fundacja Olgi Tokarczuk

Eliza Kącka

– pisarka, literaturoznawczyni, krytyczka. Autorka książek prozatorskich:  Elizje (2017), po drugiej stronie siebie (2019), Strefa zgniotu (2022), Wczoraj byłaś zła na zielono (2024), książki eseistycznej  Idiomy. Eseje (2023)  oraz książek akademickich: Stanisław Brzozowski wobec Cypriana Norwida (2012), Lektura jako spotkanie. Brzozowski – tekst – metoda (2017).  Sporządziła kilka wyborów poezji (nie tylko najnowszej). Felietonistka i współpracowniczka “Tygodnika Powszechnego”. Laureatka Nagrody Literackiej Nike 2025 i Nagrody Nike Czytelników.

Fot. Mateusz Skwarczek/Agencja Wyborcza.pl

Krzysztof Fedorowicz

Jest finalistą Nagrody Literackiej Nike za rok 2020 – powieść „Zaświaty”. To autor książek: Odcienie (1988), Apokryfy i fragmenty (1994), Martwa natura (1998), Imiona własne (2000), Podróż na zachód, podróż na wschód (2010), powieści Grünberg (2012), podczas Festiwalu Rzeki Literatury zaprezentuje drugie tej książki, zmienione i uzpelnione.

Drukuje swoje teksty na łamach „Gazety Wyborczej”, „Tygodnika Powszechnego”, „Twórczości”, „Odry”, „Tygodnika Powszechnego”, „Pro Libris”, publikował również w poznańskim „Czasie Kultury”.

Laureat Nagrody Promocyjnej w Konkursie Literackim im. Georga Trakla, Konkursie Literackim Młodych Twórców Tygodnika Powszechnego i wielu innych. Czterokrotny laureat Lubuskiego Wawrzynu Literackiego. Laureat Nagrody Kulturalnej Marszałka Województwa Lubuskiego, Lauraet Nagrody Kulturalnej Miasta Zielona Góra w 2025 r. W roku 2022 był rezydentem Fundacji Wisławy Szymborskiej.

Należy do poznańskiego oddziału Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. Ważną część swojej działalności społecznej skupia w stowarzyszeniu Ruch Miejski Zielona Góra, jest też fundatorem Fundacji Tłocznia. Wielokrotnie i z powodzeniem bronił krajobrazu kulturowego województwa lubuskiego – alei drzew przydrożnych, parków, pałaców, starych winnic i sadów.

f0t. Joanna Franaszek

Karolina Kuszlewicz

– adwokatka i założycielka Kancelarii nad Wisłą. Od 13 lat występuje w procesach sądowych w obronie zwierząt i przyrody: karpi, gawronów, mew, saren, niedźwiedzi, wilków, rysi, krokodyli, psów, kotów, świń, Wisły, Puszczy Karpackiej i innych. Autorka prawniczych książek poświęconych ochronie zwierząt oraz wykładowczyni na aplikacji adwokackiej w Warszawie oraz na Uniwersytecie Warszawskim. Przewodnicząca ds. Zwierząt w Polskim Towarzystwie Etycznym. Prowadzi działalność edukacyjną pod nazwą „Kuszlewicz w imieniu”, w ramach której upowszechnia wiedzę o prawie ochrony zwierząt.

fot. Cezary Kowalski

Jerzy Starzyński

– Łemko. Historyk, animator kultury, badacz, dokumentalista, choreograf, działacz społeczny. Założyciel Łemkowskiego Zespołu Pieśni i Tańca “Kyczera” (1991); pomysłodawca i dyrektor Międzynarodowego Festiwalu Folklorystycznego “Świat pod Kyczerą” (od 1996). Twórca Łemkowskiej Biblioteki i Łemkowskiego Archiwum w Legnicy (w tym jednego z największych archiwów historii mówionej Łemków). Założyciel i redaktor naczelny Rocznika “Caryna, poświęconego historii, kulturze, językowi, literaturze i sztuce Łemków. Autor i wydawca kilkunastu pozycji książkowych, w tym opracowań źródłowych o strojach łemkowskich i monumentalnego trzytomowego wydawnictwa “Preselyly nas musowo. Listy Łemków z lat 1947-1948”. Organizator wielu wystaw, konferencji naukowych i warsztatów poświęconych historii i kulturze Łemków. Badacz i wykładowca folkloru tanecznego Łemków; autor układów tanecznych dla zespołów folklorystycznych z Polski, Ukrainy, Litwy, Wielkiej Brytanii i USA. Badacz i popularyzator kultury mniejszości narodowych i etnicznych w regionie legnickim; organizator Legnickich Festiwali Kultur “Kto siedzi na miedzi(-y)?”. Za swoją pracę nagrodzony miedzy innymi: nagrodą Fundacji Popierania Niezależnej Kultury Polskiej POLCUL z Sydney, Nagrodą Marszałka Województwa Dolnośląskiego, Nagrodą Miasta Legnicy, Nagrodą “Śląskie Niebo”, Nagrodą “Nikifora” (za zasługi dla kultury łemkowskiej). Odznaczony m. in. Brązowym Krzyżem Zasługi oraz Medalem Zasłużony dla Kultury “Gloria Artis”. Uhonorowany także `tytułem “Zasłużony Działacz Kultury i Sztuki Ukrainy.

Elżbieta Mirga-Wójtowicz

– dr., animatorka kultury, politolożka i badaczka. Pracuje jako adiunktka w Ośrodku Badań nad Migracjami Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie zajmuje się migracjami Romów. Posiada blisko 15-letnie doświadczenie w administracji rządowej w zakresie realizacji polityki państwa wobec mniejszości narodowych i etnicznych oraz koordynowania działań integracyjnych wobec społeczności romskiej w Polsce. W latach 2008–2014 pełniła funkcję Pełnomocniczki Wojewody Małopolskiego ds. Mniejszości Narodowych i Etnicznych. Autorka licznych publikacji naukowych i popularnonaukowych dotyczących Romów, a także raportów ewaluacyjnych dla Komisji Europejskiej w ramach projektów Roma Civil Monitor (2017–2020, 2021–2025). Od 2010 roku współorganizuje wraz z międzynarodową siecią romskich organizacji młodzieżowych TernYpe projekt upamiętniający Zagładę Romów – Dikh He Na Bister. Członkini zarządu Fundacji Jaw Dikh oraz Europejskiego Instytutu Romów na rzecz Sztuki i Kultury (ERIAC). Współpracuje z OBWE/ODIHR/Contact Point on Roma and Sinti Issues, NDI, IOM, Komisją Europejską, Radą Europy, CEU i ERGO Network. Stypendystka U.S. Department of State (International Leadership Visitor Program, 2010), absolwentka Roma Access Program na Central European University (2006) oraz była stażystka Komisji Europejskiej (2005).

fot. Piotr Markowski

Przemysław Witkowski

– (1982), adiunkt w Uniwersytecie Civitas; autor książek: „Chwała Supermanom. Ideologia a popkultura” (2017), “Laboratorium Przemocy. Polityczna historia Romów” (2020), „Faszyzm, który nadchodzi” (2023) oraz “Partia Rosyjska” (2023); były doradca Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego i członek gabinetu politycznego MKiDN; od 2024 r. zastępca dyrektora Instytutu Myśli Politycznej imienia Gabriela Narutowicza.

Daniel Muzyczuk

Kurator i krytyk sztuki, dyrektor Muzeum Sztuki w Łodzi, wykładowca w szkole doktorskiej Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej. Laureat Grand Prix w konkursie Igora Zabla (2011 r.), nagrody Sybilla za Najlepszą Wystawę Sztuki (2012 r.) oraz za Najlepszą Publikację (2016 r.), jak również Nagrody Litewskich Krytyków Sztuki za rok 2023.

fot. Konrad Smoleński

Karol Maliszewski

– dr hab., profesor Uniwersytetu Wrocławskiego; poeta i prozaik, krytyk literacki. Opublikował kilkanaście tomów wierszy, liczne utwory prozatorskie i szereg zbiorów tekstów krytycznoliterackich, m.in. „Nasi klasycyści, nasi barbarzyńcy”, „Rozproszone głosy. Notatki krytyka”, „Wolność czytania”, „Poezja i okolice. Między krytyką literacką a historią literatury”, „Bez zaszeregowania. O nowej poezji kobiet”, „Język w ogniu i inne metafory krytycznoliterackie”. Jest autorem książek dla dzieci, np. „Przypadki Pantareja”, i lokalnych baśni i legend (np. „Diabeł z Wilkowca”) oraz współautorem podręcznika „Jak zostać pisarzem”. Mieszka w Nowej Rudzie.

Jakub Kornhauser

– eseista, poeta, tłumacz, literaturoznawca, pracownik naukowy Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autor i redaktor ponad czterdziestu książek, laureat m.in. Nagrody im. Wisławy Szymborskiej za tom poematów prozą Drożdżownia (2016) i Nagrody Znaczenia za książkę eseistyczno-rowerową Premie górskie najwyższej kategorii (2021). Ostatnio wydał m.in. rowerowy przewodnik po Borach Tucholskich Lotne finisze (2023), tom poematów prozą Lata z jamnikiem(2024) i przełożył na polski esej francuskiego kolarza-filozofa Guillaume’a Martina Sokrates na rowerze (2025). W 2026 ukaże się tom z esejami Komunikacja zastępcza. Szkice o mikropodróżowaniu. Przekładał także książki m.in. Gherasima Luki, Henriego Michaux czy Gellu Nauma, zredagował wiele antologii poetyckich i numerów czasopism. Prowadzi kilka serii wydawniczych. Zasiada w kapitule Nagrody Literackiej Gdynia. W ramach portalu malopolskatogo.plwytycza i opisuje trasy rowerowe i spacerowe. Jeździ na rowerze na krótkich i długich dystansach. Mieszka w Krakowie.

Małgorzata Mikołajczak

– literaturoznawczyni, kierowniczka Zakładu Literatury w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Zielonogórskiego, członkini Komitetu Nauk o Literaturze PAN, prezeska Lubuskiego Towarzystwa Naukowego i wiceprezeska Międzynarodowego Stowarzyszenia Studiów Polonistycznych, redaktorka naukowa serii wydawniczych „Historia Literatury Pogranicza” i „Nowy regionalizm w badaniach literackich”. Zajmuje się poezją  współczesną i literackim regionalizmem, ma w  dorobku monografie poświęcone twórczości Urszuli Kozioł i Zbigniewa Herberta, historii i teorii regionalizmu literackiego, literatury lubuskiej i literatury osadniczej. W roku 2026 za książkę „Tropy topografii”. W kręgu literatury osadniczej i postosadniczej otrzymała  Lubuski Wawrzyn Naukowy.

fot. Tadeusz Poźniak

Kornelia Ćwiklak

literaturoznawczyni, doktor habilitowany, profesor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Autorka książek: Bliscy nieznajomi. Górnośląskie pogranicze w polskiej i niemieckiej prozie współczesnej (Universitas, Kraków 2013), Literackie podróże do Polski i Niemiec. Studia imagologiczne (Silva Rerum, Poznań 2019) i ok. 100 artykułów naukowych, przekładów oraz recenzji tekstów naukowych i literackich. Pomysłodawczyni i redaktorka naukowa monografii pt. Baśń we współczesnej kulturze (Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2015). Współredaktorka (wraz z Janem Galantem) tomów zbiorowych: Kultura lokalna, Ostrów Wlkp. 2014; Pamięć pogranicza. Granice w krajobrazie kulturowym regionu ostrowskiego, Ostrów Wlkp. 2017; Życie codzienne na (wielkopolskiej) prowincji u progu niepodległości, Ostrów Wlkp. 2019; Biografie lokalne, Ostrów Wlkp. 2022. Ostatnio ukazała się książka Obecne nieobecne. Granice fantomowe w polskiej literaturze i kulturze (XIX-XXI wiek), pod red. K. Ćwiklak, J. Galanta i E. Rybickiej, Universitas, Kraków 2026.

Zajmuje się badaniami komparatystycznymi, postkolonialnymi oraz polsko-niemieckimi relacjami w literaturze współczesnej. Uczestniczka międzynarodowych i krajowych konferencji oraz projektów badawczych (m.in. „Romantyzm środkowoeuropejski w kontekście postkolonialnym” na Uniwersytecie Warszawskim, NPRH; „Nowy regionalizm w badaniach literackich”, NCN). W 2000 roku stypendystka Fundacji Janineum w Wiedniu. W 2010 visiting professor na Université libre de Bruxelles (ULB).

Wojciech Browarny

BIOGRAM

Wojciech Browarny – profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, historyk literatury polskiej, regionalista. Kieruje Zakładem Literatury Polskiej XX i XXI wieku oraz Pracownią Badań Regionalnych. Członek Komitetu Nauk o Literaturze Polskiej Akademii Nauk.

Naukowo zajmuje się współczesną polską prozą, antropologicznymi problemami nowoczesności, związkami kultury i historii z przyrodą oraz badaniami archiwalnymi. W latach 2024-2025 kierował zespołowym projektem badawczym „Prze-wodnik dolnośląski. Wody regionu jako miejsca pamięci i dziedzictwo przyrodniczo-kulturowe”, współfinansowanym przez Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego i Uniwersytet Wrocławski.

W latach 2022–2024 był członkiem jury Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus i kapituły Lubuskiego Wawrzynu Literackiego. Od 2025 jest jurorem Wrocławskiej Nagrody Poetyckiej Silesius.

Autor książek m.in. Tadeusz Różewicz and Modern Identity in Poland since the Second World War (Wrocław 2019), Historie odzyskane. Literackie dziedzictwo Wrocławia i Dolnego Śląska (Wrocław 2019), W drodze. Wrocław śladami Tadeusza Różewicza(Wrocław 2021), Anatomia nowoczesnego regionu. O związkach środowiska, kultury i pamięci (Wrocław 2023), Stulecie Tadeusza Różewicza. O pisaniu i wspominaniu (2025) oraz opracowania Wyboru prozy Tadeusza Różewicza w serii Biblioteki Narodowej (Wrocław 2021).

fot. Magdalena Mądra

Paulina Korzeniewska

– poetka, tłumaczka audiowizualna, scenarzystka i adiunktka w Instytucie Neofilologii Uniwersytetu Zielonogórskiego. Autorka trzech książek poetyckich: Usta Vivien Leigh(2010), nominowanej do Wrocławskiej Nagrody Poetyckiej Silesius, Pogodna biel dobrego samopoczucia (2016), wyróżnionej Lubuskim Wawrzynem Literackim, oraz Mniej (2022, Wydawnictwo Biblioteki i Centrum Animacji Kultury w Poznaniu). Jest także autorką książki dla dzieci U Twojego Boku (2024).

Laureatka konkursów scenariopisarskich i finalistka programów rozwoju scenariuszy. Obecnie pracuje nad pełnometrażowym filmem poświęconym życiu polskiej lekkoatletki Stanisławy Walasiewicz.

Antonina Tosiek

Poetka, krytyczka, badaczka dwudziestowiecznej diarystyki ludowej. Doktorantka w Zakładzie Antropologii Literatury Uniwersytetu Adama Mickiewicza. Laureatka Studenckiego Nobla w kategorii literatura i dziennikarstwo. Debiutowała książką poetycką storytelling (2021), nominowaną do Wrocławskiej Nagrody Poetyckiej Silesius. Za żertwy(2024), swój drugi tom poetycki, otrzymała w 2025 roku Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej oraz Nagrodę Literacką m.st. Warszawy.

Od 2021 roku na łamach „Czasu Kultury” prowadzi autorski cykl o pamiętnikach chłopek i chłopów. W wydawnictwie Czarne ukazał się jej esej historyczny poświęcony historii mieszkanek wsi w XX wieku – Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet (2025).

fot. Adrian Wykrota

Aneta Godynia

Aneta Godynia zawodowo zajmuje się genealogią. W swojej pracy łączy kwerendę archiwalną z opowieścią o ludziach, odtwarzając z dokumentów historie zwykłych rodzin, ich wyborów i codziennego życia. Na Instagramie stworzyła Galicyjskie Drzewo — jeden z największych w Polsce autorskich projektów historycznych, który angażuje szeroką społeczność zainteresowaną genealogią, mikrohistorią i historią społeczną. Autorka bestsellerowej książki „Wiejskie dzieci. Kiedy nasi przodkowie byli mali” oraz mającej się niebawem ukazać książki „Nieugięte. Jakie naprawdę były wiejskie kobiety”.

Kacper Pobłocki

– antropolog społeczny, pisarz, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. Jego książka Kapitalizm. Historia krótkiego trwania (2017) otrzymała Nagrodę „Economicus” dla najlepszej polskiej książki ekonomicznej roku, a Chamstwo (2021) znalazło się  w finale Nagrody im. Marcina Króla oraz w finale w Nagrody Literackiej „Nike”.

fot. Mikołaj Starzyński

Marcin Wodziński

(ur. 1966) historyk i judaista, ówczesny kierownik Katedry Judaistyki im. Tadeusza Taubego na Uniwersytecie Wrocławskim. Doktorant ze Śląskoznawczego Studium Doktoranckiego przy Instytucie Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego. Wśród jego specjalności wymienia się: epigrafikę hebrajską, historię Żydów polskich w XIX wieku, Haskala oraz Chasydyzm.

Od 2003 był kierownikiem Zakładu Studiów Żydowskich, w 2016 roku przekształconego w Katedrę Judaistyki Uniwersytetu Wrocławskiego. W latach 2000–2014 był historycznym konsultantem wystawy głównej Muzeum Historii Żydów Polskich Polin, w latach 2010–2012 głównym historykiem tego Muzeum, a następnie członkiem Rady Historycznej Muzeum. Członek Rady Głównej Polskiego Towarzystwa Studiów Żydowskich w latach 2002–2018, a w latach 2011–2018 wiceprezes. Jest też członkiem rady akademickiej programu judaistycznych studiów doktorskich Uniwersytetu Karola w Pradze, Komisji Historii i Kultury Żydów Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, komitetu sterującego Digital Humanities Forum, European Association for Jewish Studies i in.. W kadencji 2024–2028 pełni funkcję przewodniczącego Rady Programowej Żydowskiego Instytutu Historycznego.

Autor m.in. takich książek jak: Opowieści chasydzkie: antologia, Władze Królestwa Polskiego wobec chasydyzmu. Z dziejów stosunków politycznych i Hasidism: A New History (we współpracy z David Assaf, David Biale, Benjamin Brown, Uriel Gellman, Samuel Heilman, Moshe Rosman, Gad Sagiv).

Joanna Rusinek

Joanna Rusinek urodziła się w 1978 roku w Krakowie. Uczyła się na panią od angielskiego, panią od plastyki, aż wreszcie skończyła studia na Wydziale Grafiki krakowskiej ASP. Projektuje okładki, ilustruje książki dla dzieci i robi filmy animowane. Lubi jeść dobre rzeczy i oglądać dobre filmy – najlepiej jednocześnie.
Zilustrowała między innymi “Piotrusia Pana i Wendy” J.M. Barriego, “Kreskę i Kropka” Jarosława Mikołajewskiego i “Samotnego Jędrusia” Wojciecha Widłaka, a ilustrowany przez nią “Mały Chopin” napisany przez jej brata Michała ruszył dzielnie w świat, bo został przetłumaczony na kilkanaście języków (w tym chiński i japoński).

 

fot. M. Starzyński

Monika Michaluk

– autorka książek dla dzieci, projektantka opowieści i edukacji. Tworzy angażujące narracje i projekty edukacyjne wokół dziedzictwa kulturowego, jego wartości i współczesnej interpretacji, ze szczególnym uwzględnieniem najmłodszych odbiorców.

Interesuje ją to, co dzieje się pomiędzy przeszłością a teraźniejszością: jak dawne opowieści, praktyki i wiedza mogą stać się punktem wyjścia do rozmowy o współczesnym świecie.

Jej projekty łączą literaturę, design, edukację i pracę z dziedzictwem, a ich wspólnym mianownikiem jest uważność na odbiorcę i przekonanie, że opowieść najlepiej działa wtedy, gdy można ją zrozumieć poprzez doświadczenie.

Jej utwory i projekty zdobyły takie wyróżnienia, jak: Must Have od Art Center i Łódź Design Festival (dwukrotnie), I nagroda w konkursie Świat Przyjazny Dziecku (Komitet Ochrony Praw Dziecka), wyróżnienie w 27. finale Europejskich Dni Dziedzictwa za wydarzenie i projekt edukacyjny, zrealizowane wspólnie z Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie, oraz nominacja do Nagrody im. Ferdynanda Wspaniałego dla książki roku.

fot. S. Jankowski

Wojciech Tworek

Wojciech Tworek jest kierownikiem Katedry Judaistyki im. Tadeusza Taubego na Uniwersytecie Wrocławskim. Jest autorem szeregu publikacji o historii i kulturze chasydyzmu, w tym monografii The Polish Exile: Chabad Hasidism in the Interwar Years (McGill-Queen’s University Press, 2026), oraz współredaktorem (z Marcinem Wodzińskim) Opowieści chasydzkich: antologii (Ossolineum, 2025).

fot. Katarzyna Taczyńska

Waglewski Fisz Emade

Mela Koteluk

Kortez

Raz, Dwa, Trzy

Janusz Łastowiecki

– adiunkt w Zakładzie Dziennikarstwa i Nauk o Mediach Uniwersytetu Zielonogórskiego, krytyk radiowy i teatralny. Prowadzi kursy z mediów społecznościowych, eco-influencingu, krytyki teatru radiowego, wiedzy o dramacie i teatrze, a także ćwiczenia poświęcone zagadnieniom filmu polskiego i światowego po 1989 roku. W latach 2018-19 kierownik literacki Lubuskiego Teatru. W latach 2020-25 koordynator cyklu Czytelnia dramatu
w WiMBP im. Cypriana Norwida w Zielonej Górze. Na Spotify oraz innych serwisach streamingowych realizuje muzyczny podcast ZAPLECZE alternatywa nastrój las.

Paulina Januszewska

– jest dziennikarką. W mediach pracuje od 10 lat – najpierw w Newsweeku Polska, później w Krytyce Politycznej, a obecnie w GQ Poland. Pisze o nierównościach płciowych, kulturze i życiu społecznym. Jej pracę wyróżniono m.in. nagrodą specjalną w konkursie Dziennikarze dla klimatu, a także nominacjami do Pióra Nadziei 2024 Amnesty International i Nagrody Dziennikarskiej im. Zygmunta Moszkowicza „Człowiek z pasją”. Jest autorką książki „Gównodziennikarstwo. Dlaczego w polskich mediach pracuje się tak źle?”.

fot. Jakub Szafrański

Agnieszka Ginko-Humphries

– poetka i pisarka, anglistka, tłumaczka, organizatorka spotkań kulturalnych i społecznych. Publikuje pod nazwiskiem Ginko. Wydała trzy zbiory wierszy i pięć książek dla dzieci. Otrzymała m.in. wyróżnienie Książka Przyjazna Dziecku i ogólnopolską Nagrodę Guliwer w Krainie Olbrzymów. Od 25 lat organizuje imprezy kulturalne i społeczne. Mieszka w Zielonej Górze.

Patrycja Purgał

(ur. 1981 w Legnicy) – absolwentka Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu oraz studiów podyplomowych „Teksty współczesnej kultury” w Instytucie Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Popularyzatorka współczesnej poezji; organizuje warsztaty i marsze nordic walking z poezją, zainicjowała (we współpracy z Legnicką Biblioteką Publiczną im. T. Gumińskiego) obchody Światowego Dnia Poezji w Legnicy. Zawodowo zajmuje się analizami rynku, doraźnie redaguje teksty poetyckie i użytkowe. Wyróżniona „Przepustką Literacką” magazynu Zwierciadło w konkursie na dziennik „Dzień po dniu” (2010). Laureatka konkursów poetyckich. Autorka książek poetyckich „Wierszoterapie” (Wydawnictwo Ostrogi, 2024) oraz „Starsza Pani na balkonie” (Wydawnictwo Ostrogi, premiera: wrzesień 2026).

fot. Marta Zdrzalik

Urszula Glensk

(ur. 1967 w Tarnowskich Górach)

– literaturoznawczyni, krytyczka literacka, profesorka Uniwersytetu Wrocławskiego. Pracuje w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej. Jurorka Nagrody Literackiej Europy Środkowej „Angelus” (w latach 2019–2021).

Opublikowała prawie 200 artykułów naukowych i publicystycznych oraz pięć książek, m.in. monografię „Historia słabych. Reportaż i życie w Dwudziestoleciu 1918–1939”, za którą dostała Nagrodę Historyczną „Polityki”. Za „wysoko ocenioną” habilitację otrzymała Nagrodę Prezesa Rady Ministrów.

Najnowsza książka, biografia „Hirszfeldowie – zrozumieć krew”, była nominowana do Nagrody Nike, została wyróżniona Nagrodą Młodzieżowych Klubów Historycznych im. Kazimierza Moczarskiego oraz Nagrodą Specjalną Leopoldina.

Stworzyła „Fundację No Border”, aby pomagać uchodźcom na granicy polsko-białoruskiej. Jej najnowsza książka to „Pinezka. Historie z granicy polsko-białoruskiej”, nagrodzona Grand Pressem 2025.

fot. Rafał Komorowski

Amelia Sarnowska

— krytyczka literacka, redaktorka i dziennikarka, w przeszłości literaturoznawczyni związana z Uniwersytetem Jagiellońskim. W pracy nad literaturą skupia się głównie na prozie współczesnej, rynku książki i życiu literackim. Niespieszny wędrowiec po kulturalno-społecznych i literacko-filozoficznych pograniczach. Interesuje się także kinem, Bałkanami i fotografią. Od blisko dziesięciu lat związana z mediami. Przeprowadzała wywiady m.in. z Georgim Gospodinowem, Serhijem Żadanem, Jasmilą Žbanić, Joanną Kuciel-Frydryszak, Andrzejem Stasiukiem, Mikołajem Grynbergiem, Julem Łyskawą, Cate Blanchett i Jakubem Józefem Orlińskim. Jeśli nie czyta, spaceruje po lesie z psem albo trawi przeczytane na rowerze. Prywatnie w trakcie pracy nad debiutem literackim.

Irek Grin

– menedżer kultury, wydawca, pisarz. Twórca Międzynarodowego Festiwalu Poezji Silesius oraz współtwórca i dyrektor Międzynarodowego Festiwalu Kryminału Wrocław i Bruno Schulz. Festiwal. Dyrektor programowy Festiwalu Góry Literatury i Festiwalu Rzeki Literatury. W latach 2013 – 2016 kurator literacki Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016, koordynator obchodów Światowej Stolicy Książki UNESCO Wrocław 2016/2017. Juror Literackiej Nagrody Europy Środkowej ANGELUS (2017-2018). Od 2018 do 2026 r. dyrektor Wrocławskiego Domu Literatury, odpowiedzialny m.in. za miejskie nagrody literackie Silesius i Angelus, Wrocławskie Targi Dobrych Książek, wydawnictwo Warstwy czy program Wrocławia – Miasta Literatury UNESCO. Redaktor naczelny Notatnika Literackiego. W latach 2020 – 2026 przewodniczący Rady Fundacji Olgi Tokarczuk. Od 2026 roku prezes zarządu Fundacji Olgi Tokarczuk i Fundacji Festiwal Góry Literatury.

Waldek Mazur

– kierownik zespołu programowego i pr we Wrocławskim Domu Literatury, wykładowca na Wydziale Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Wrocławskiego. Koordynator Międzynarodowego Festiwalu Poezji Silesius, pracuje m.in. przy Festiwalu Góry Literatury czy Międzynarodowym Festiwalu Kryminału. Sekretarz redakcji „Notatnika Literackiego”. Technik telekomunikacji, kibic NBA. Prowadzi spotkania, tworzy podcasty. Mieszka we Wrocławiu i Krotoszynie.

fot. Kasia Janusik

Mirosława Szott

Literaturoznawczyni, krytyczka literacka, redaktorka tomików poetyckich. Autorka publikacji naukowych i popularnonaukowych. Teksty krytycznoliterackie publikowała m.in. w „Twórczości”, „Odrze”, „Toposie”, „Frazie”, „Śląsku”, „Pro Libris”. Prowadzi warsztaty kreatywnego pisania oraz spotkania autorskie.

Katarzyna Byłów

– językoznawczyni, antropolożka społeczna, tłumaczka, stypendystka University of St Andrews (2010–2016), European Mind & Life Summer Research Institute (2015, 2016) i European Varela Awards (2015). Prowadziła badania naukowe wśród diaspory tybetańskiej w Himalajach, jako tłumaczka i naukowczyni pracowała w Belgii, Wielkiej Brytanii, Indiach, a obecnie w Polsce. Tłumaczka książek i artykułów naukowych z dziedziny antropologii społecznej i kulturowej, historii, historii sztuki, sztuki, tekstów o tematyce społecznej oraz powieści. Pracuje w Centrum Badań Migracyjnych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, jest członkinią Fundacji Olgi Tokarczuk i Rady Programowej Akademickiego Centrum Badań Ex-Centrum Olgi Tokarczuk, Stowarzyszenia Tłumaczy Literatury oraz Stowarzyszenia Centrum Łucznictwa Tradycyjnego we Wrocławiu.

fot. Iwona Barlik

Za nami pierwsza edycja Festiwalu Rzeki Literatury! Od 20 do 23 sierpnia 2026 roku festiwal wędrował przez ziemię lubuską, docierając do siedmiu lokalizacji. W 4 dni zorganizowaliśmy 47 wydarzeń z udziałem ponad 50 przedstawicielek i przedstawicieli świata literatury, kultury i nauki. Program uzupełniły 4 koncerty, 10 warsztatów Latającego Uniwersytetu Ludowego oraz 5 wydarzeń kulturalnych i artystycznych przygotowanych z myślą o najmłodszej publiczności i młodzieży. Odwiedziło nas ponad 14 tysięcy osób.

Opowieść o festiwalu popłynęła znacznie dalej. Do 15 września materiały związane z Festiwalem Rzeki Literatury odnotowały ponad 145 tysięcy wyświetleń na Facebooku i na YouTubie. W mediach o Rzekach Literatury wzmiankowano 670 razy, a publikowane na jego temat informacje dotarły łącznie do około 10 milionów użytkowniczek i użytkowników. Organizacja tak dużego przedsięwzięcia nie byłaby możliwa bez 38 partnerów, w tym aż 29 lokalnych.

Z Dolnego Śląska nad Odrę. Skąd wziął się Festiwal Rzeki Literatury?

Pomysł na stworzenie wydarzenia literackiego na ziemi lubuskiej towarzyszył nam właściwie od początku działalności. To region ściśle związany z biografią Olgi Tokarczuk, która urodziła się w Sulechowie, a dzieciństwo spędziła w Klenicy. Badania wydarzeń literackich prowadzone przez „Notatnik Literacki” pokazały, że liczba festiwali i innych inicjatyw poświęconych literaturze na ziemi lubuskiej pozostaje znacząco poniżej średniej. Coraz częściej spoglądaliśmy więc w stronę tego regionu – z ciekawością i pomysłami, chcąc odpowiednio wykorzystać doświadczenie zdobywane od kilku lat podczas organizacji Festiwalu Góry Literatury, zainicjowanego przez Olgę Tokarczuk w 2015 roku, a będącego obecnie największym wydarzeniem literacko-społecznym w Polsce. W tym czasie wypracowaliśmy formaty, w których łączymy literaturę z debatą społeczną, edukacją, przyrodą i poznawaniem lokalnego dziedzictwa i organizujemy wydarzenia poza centrami dużych miast.

Istotne były dla nas zarówno powojenne podobieństwa ziemi lubuskiej i Dolnego Śląska, jak i dzielące je różnice. Historia tych terenów otwiera rozmowę o pamięci, migracjach, zakorzenieniu i budowaniu lokalnej tożsamości. Naturalnym punktem, a często i odniesieniem w rozmowach, stała się Odra. O Festiwalu Rzeki Literatury od początku myśleliśmy jako o wydarzeniu wędrującym. Zamiast jednej festiwalowej sceny wybraliśmy miejscowości, parki, przestrzenie nadrzeczne i inne, często nieoczywiste lokalizacje ziemi lubuskiej. Literatura pozostała osią programu, ale od początku chcieliśmy spotykać ją z edukacją, muzyką, działaniami społecznymi i przyrodą. Dlatego naszym gościom i gościniom zaproponowaliśmy także rejsy, wędrówki (piesze i rowerowe), warsztaty i seminaria Latającego Uniwersytetu Ludowego oraz warsztaty dla dzieci.

Zależało nam – i zależy – nie tylko na rozwijaniu oferty kulturalnej ziemi lubuskiej, lecz również na współpracy z lokalnymi instytucjami i organizacjami, wymianie doświadczeń i tworzeniu wydarzeń wspólnie z osobami, które ten region znają najlepiej. Festiwal Rzeki Literatury wyrósł więc jednocześnie z naszych dotychczasowych doświadczeń i z potrzeby poznania nowego miejsca – jego historii, krajobrazu, kultury i ludzi.

Otwarcie Festiwalu Rzeki Literatury. Świata jest za dużo

Festiwal Rzeki Literatury oficjalnie rozpoczęliśmy 20 sierpnia w samo południe na Placu Teatralnym w Zielonej Górze. Przy sprzyjającej pogodzie przestrzeń przed teatrem szczelnie wypełniła tysięczna publiczność. Festiwal otworzył dyrektor programowy i prezes Fundacji Olgi Tokarczuk – Irek Grin. Uczestników i uczestniczki powitali również prezydent Zielonej Góry Marcin Pabierowski oraz marszałek województwa lubuskiego Sebastian Ciemnoczołowski.

Olga Tokarczuk przeczytała zgromadzonej publiczności fragment swojej najnowszej powieści Świata jest za dużo, która będzie mieć premierę 14 października 2026 roku – uczestnicy i uczestniczki festiwalu mogli więc usłyszeć jej fragment na blisko dwa miesiące przed ukazaniem się książki. Wydawnictwo Literackie zapowiada nową powieść noblistki jako konstelacyjną i panoptykalną, a zarazem najbardziej osobistą i aktualną spośród jej dotychczasowych książek.

 

Granice i pamięć, tożsamość i migracje

Jednym z najważniejszych tematów pierwszej edycji Festiwalu Rzeki Literatury stały się Ziemie Zachodnie – ich niejednoznaczna historia, pamięć dawnych i nowych mieszkańców, doświadczenie przesiedlenia oraz budowanie tożsamości w miejscach, w których państwowe granice okazały się znacznie mniej trwałe niż krajobraz, domy czy przedmioty. W rozmowach i dyskusjach o terytoriach wzięły udział osoby zajmujące się nie tylko literaturą, ale i historią, etnografią, antropologią, filozofią czy genealogią. Rozmowy te układały się w wielogłosową opowieść o próbach zakorzenienia się na nieznanej, „odzyskanej” ziemi.

O tożsamości budowanej na peryferiach rozmawiali Zbigniew Rokita i Eliza Kącka. Autor Odrzanii. Podróży po Ziemiach Odzyskanych opowiadał o regionie zszytym ze wspomnień i o potrzebie ustalenia języka, który pozwala mówić o nim inaczej niż z perspektywy centrum. Peryferia są miejscem bardzo płodnym. Są miejscem, gdzie nic nie trzeba, więc wszystko można. Tak naprawdę wszyscy jesteśmy z peryferiów – mówił Rokita. Peryferyjność nie oznaczała w tej rozmowie braku czy niedostatku, ale możliwość budowania własnej opowieści o miejscu. Tak rozumiana tożsamość regionalna może być – jak przekonywał pisarz –szczepionką na choroby centrów i ojczyzn ideologicznych.

fot. Jerzy Wypych / Fundacja Olgi Tokarczuk

Doświadczenie migracji, wykorzenienia i poszukiwania swojego miejsca było punktem wyjścia rozmowy Urszuli Glensk z niemieckim historykiem Andreasem Kossertem, autorem książki Exodus. Historia ludzkości. Spotkanie otworzyło szeroką perspektywę na migracje i przymusowe przesiedlenia jako doświadczenia powracające w różnych miejscach i momentach historii. Zmieniają się granice, przyczyny wyjazdów i polityczne okoliczności, ale pozostają pytania o to, czym jest dom, co oznacza jego utrata i w jaki sposób można zakorzenić się na nowo. Za wielkimi procesami historycznymi kryją się bowiem pojedyncze doświadczenia: opuszczenie domu, utrata znanego krajobrazu, wykorzenienie i próba rozpoczęcia życia w miejscu, które dopiero trzeba uczynić własnym. Kossert pokazuje przymusową migrację jako doświadczenie przekraczające granice państw i epok.

Temat powojennego oswajania obcej przestrzeni powrócił podczas spotkania Katarzyny Byłów z Karoliną Ćwiek-Rogalską, autorką książki Ziemie. Historie odzyskiwania i utraty. Autorka przygląda się Ziemiom Zachodnim z perspektywy etnograficznej, uważnie czytając nie tylko dokumenty i pamiętniki, ale również plakaty, ilustracje, przedmioty. Rozmowa dotyczyła między innymi tego, jak mogli czuć się ludzie przesiedlani po wojnie do obcych, murowanych domów oraz jak przebiegało ich stopniowe oswajanie. Mówiono również o poniemieckości, prowadzonej po wojnie akcji odniemczania i paradoksie tworzenia nowej tożsamości miejsc poprzez usuwanie śladów ich wcześniejszej historii.

Jeszcze inaczej o zakorzenieniu opowiadał Krzysztof Fedorowicz w rozmowie z Elizą Kącką Autor powieści Grünberg mówił między innymi o historii dawnej i współczesnej Zielonej Góry, o ciągłości miejsca oraz o możliwości uznania za część własnego dziedzictwa również życia tych, którzy mieszkali tutaj wcześniej – niezależnie od języka, którym mówili, i państwa, do którego należeli. W rozmowie powracały motywy „rzeczności”, płynności ludzkich losów i wodnych duktów, ale też winiarskiej historii regionu. Fedorowicz – trudniący się sztuką winiarską – mówił o więzi z ziemią również w najbardziej dosłownym wymiarze: przez zapuszczone w ziemię korzenie winorośli. Motyka, białe chusty chroniące podczas winobrania przed słońcem, praca w winnicy i metafizyczna aura wina pozwoliły spojrzeć na regionalną tożsamość przez codzienną praktykę i materialność miejsca.

Wysłuchaliśmy również dyskusji o terytoriach literatury, w której z Kornelią Ćwiklak i Małgorzatą Mikołajczak rozmawiał Wojciech Browarny. Literatura stała się tutaj narzędziem odczytywania granic – zarówno tych rzeczywistych, wyznaczanych na mapach, jak i „fantomowych”, które mimo formalnego zniknięcia nadal organizują pamięć, kulturę i sposób postrzegania przestrzeni. Rozmowa o literaturze osadniczej i postosadniczej pozwoliła przyjrzeć się mitowi Ziem Odzyskanych i temu, jak opowiadanie o miejscu wpływa na proces zadomawiania.

Pytania o tożsamość powracały podczas Festiwalu Rzeki Literatury także w rozmowach poświęconych żydowskiemu doświadczeniu i kulturze. Z Anną Bikont, autorką książki Nie koniec, nie początek. Powojenne wybory polskich Żydów, rozmawiała Urszula Glensk. Bohaterami i bohaterkami książki są osoby, dla których rok 1945 – wbrew cezurze wyznaczanej przez podręczniki historii – nie oznaczał po prostu końca wojny i początku nowego życia. Ocaleni musieli mierzyć się ze stratą najbliższych, traumą, poczuciem winy, a także pytaniami o własną tożsamość i o to, czy możliwy jest powrót do miejsc, które przed wojną nazywali domem. Rozmowa dotyczyła także tego, co następowało później – prób odbudowania życia i odnalezienia siebie w rzeczywistości, która zmieniła się nieodwracalnie.

fot. Jerzy Wypych / Fundacja Olgi Tokarczuk

Inną perspektywę na żydowską tożsamość i pamięć przyniosło spotkanie z Marcinem Wodzińskim i Wojciechem Tworkiem, redaktorami i tłumaczami tomu Opowieści chasydzkie. Antologia, z którymi również rozmawiała Urszula Glensk. Rozmawialiśmy o chasydyzmie – ruchu religijno-mistycznym, który narodził się i rozwijał na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej – oraz świecie utrwalonym w przekazywanych przez pokolenia historiach. Pełne cudów, humoru, niezwykłych postaci i nadprzyrodzonych zdarzeń opowieści o cadykach pozwalają dziś nie tylko poznawać duchowość chasydzką, ale także odczytywać kulturę społeczności, które przez stulecia współtworzyły historię tej części Europy.

Jeszcze szerzej kwestii, kto zostaje uznany za część wspólnoty, a kto znajduje się poza jej granicami, przyglądali się Magdalena Środa i Irek Grin podczas rozmowy wokół wznowionej specjalnie na nasz festiwal książki prof. Środy Obcy, inny, wykluczony. Punktem wyjścia była figura „obcego” – osoby, którą od „większości” odróżniają pochodzenie, język, religia, przekonania, kolor skóry, orientacja. Rozmowa dotyczyła mechanizmów, za pomocą których różnica może zostać przekształcona w podstawę wykluczenia. Równość jest jak najbardziej projektem – i to dalekosiężnym projektem – powiedziała profesorka, przytaczając znane z historii przykłady „projektów utopijnych”, w tym celu sięgając nie tylko po filozoficzne traktaty, ale i literaturę popularną i filmy science fiction.

O nieoczywistych związkach kontrkultury, ezoteryki i alternatywnej duchowości z radykalnymi ideologiami rozmawiali Daniel Muzyczuk, Przemysław Witkowski i prowadząca spotkanie Paulina Januszewska. Podstawą dyskusji „Czarne słońce, faszystowska joga i zmierzch magów: od kontrkultury do skrajnej prawicy” były trzy książki: Czarne słońce. Kulty aryjskie, ezoteryczny nazizm i polityki tożsamości Nicholasa Goodricka-Clarke’a, Faszystowska joga Stewarta Home’a oraz Zmierzch magów Daniela Muzyczuka. Rozmówcy przyglądali się temu, w jaki sposób idee wyrastające z pozornie odległych od siebie środowisk – od zachodniej jogi i ezoteryki po artystyczną kontrkulturę – mogą spotykać się z nacjonalizmem, rasizmem, teoriami spiskowymi i autorytarną polityką. Dyskusja dotyczyła także obecnych w alternatywnych duchowościach wyobrażeń o oczyszczeniu, hierarchii i wtajemniczonej elicie oraz ich przenikania do języka politycznego. Spotkanie współorganizowaliśmy z Instytutem Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza.

O zwrocie ludowym, przemocy i wstydzie

Myśląc o terytoriach, granicach i Ziemiach Zachodnich i o tożsamości nie sposób nie poruszyć również tematu naszych korzeni społecznych, wynikających z hierarchiczności dawnych ustrojów politycznych. Dlatego rozmawialiśmy o zwrocie ludowym – jednym z najważniejszych zjawisk ostatnich lat w polskiej literaturze faktu. Przeniesienie uwagi z historii elit na doświadczenia chłopów i chłopek pozwala nie tylko odzyskiwać przemilczane dotąd biografie, lecz także inaczej przyglądać się współczesnemu społeczeństwu: jego hierarchiom, relacjom, wyobrażeniom o awansie, pracy i własnym pochodzeniu.

O tym, że opowieść o przeszłości szybko staje się opowieścią o współczesności, rozmawiali Joanna Kuciel-Frydryszak i Janusz Łastowiecki podczas spotkania wokół bestsellerowych Chłopek. Rozmowa dotyczyła historii kobiet; kobiet, których praca, doświadczenia i codzienność przez lata pozostawały na marginesie głównego nurtu historii. Wykroczyliśmy jednak poza rekonstruowanie losów poprzednich pokoleń. Warto zaznaczyć, że rozmowy o Chłopkach dawno wyszły poza książkę, stając się również opowieściami autorki o trudach rynku wydawniczego.

Jeszcze szerzej temat wybrzmiał podczas dyskusji o zwrocie ludowym, w której z Anetą Godynią, autorką Wiejskich dzieci. Kiedy nasi przodkowie byli mali, Kacprem Pobłockim, autorem Chamstwa, oraz Antoniną Tosiek, autorką Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet, rozmawiała Amelia Sarnowska. Historie dzieci, kobiet i społeczności chłopskich pozwoliły przyjrzeć się temu, co znikało z oficjalnych narracji: codzienności, pracy, nierównościom, ale również różnym formom przemocy – ekonomicznej, fizycznej, seksualnej i genderowej. Nie interesuje mnie debata, czy pańszczyzna była podobna do niewolnictwa – interesuje mnie ludzkie doświadczenie. Okazało się, że ten proces badawczy otworzył wrota do takiego gigantycznego oceanu przemocy, o którym w zasadzie zapomniano lub wstyd było rozmawiać, a który był chlebem powszednim tego systemu – mówił Pobłocki.

Rozmowa o ludowych korzeniach prowadziła jednocześnie do pytania o sposób, w jaki dziś opisujemy samych siebie. Tosiek zwracała uwagę na „fetysz tożsamości” i współczesną kulturę terapeutyzowania, która często bywa źle rozumiana: Jesteśmy w jakiś sposób zainfekowani bardzo indywidualistycznym językiem, który stoi w kontrze z myśleniem o wspólnocie. Naukowczyni zanegowała sposób odnalezienia własnej tożsamości przez szukanie swoich korzeni i podążaniem do korzeni za wszelką cenę.

Inną perspektywę dała Godynia, aktywna w internecie genealożka, która pomaga nie tylko w znajdowaniu dalekich krewnych, ale i opisuje historie rodzin, osadzając je w kontekstach historycznym i społecznym. Zwrot ku historii własnych przodków może więc oznaczać coś więcej niż poszukiwanie odpowiedzi na pytanie „skąd jestem?”. Pozwala również spojrzeć na jednostkowe doświadczenia jako część szerszych procesów społecznych.

Spotkania autorskie

Z Magdaleną Grzebałkowską nie tylko o książce 1945. Wojna i pokój, biografiach i pracy reporterskiej rozmawiał Waldek Mazur. Autorka Beksińskich. Portretu podwójnego, biografii Krzysztofa Komedy, Jana Twardowskiego i Marii Konopnickiej opowiadała między innymi o researchu i konfrontowaniu się z ogromem materiałów – etapie pracy, który określiła jako „starcie z materią”. Mówiła o doświadczeniach z pracy nad 1945. Wojną i pokojem i spotkaniach z mieszkańcami Ziem Zachodnich. Choć ich historie i stosunek do powojennej rzeczywistości były różne, Grzebałkowska dostrzegała łączące je doświadczenie: Zobaczyłam wspólnotę doświadczeń – nie jest tak, że każdy spotkany na Ziemiach Odzyskanych człowiek miał takie samo myślenie. Ale poczucie tymczasowości, ten brak bardzo głęboko zakorzenionej tożsamości ma mnóstwo ludzi.

O Kundlach Katarzyny Groniec, nominowanych między innymi do Nagrody Literackiej Gdynia, Nagrody Literackiej im. Witolda Gombrowicza i Nagrody Conrada, z autorką rozmawiała Amelia Sarnowska. Powracały pytania o tożsamość, przywiązanie do ziemi, miejsca, a także tytułową kundlowatość bohaterów. Kundle to osoby, które pochodzą z pewnego miejsca, ale to miejsce już też się zmieniło; już nie jest takie samo – mówiła Groniec. Ważnym wątkiem rozmowy była cisza – nie jako pustka czy nieobecność, lecz przestrzeń, w której coś nadal się wydarza. Nabierało to dodatkowego znaczenia w opowieści artystki, której literacki debiut pojawił się po latach intensywnej pracy muzycznej i koncertowania.

fot. Jerzy Wypych / Fundacja Olgi Tokarczuk

Patrycja Purgał rozmawiała o Czterech porach roku z Ewą Woydyłło. Przewodnik po codzienności. Rozmowa o dobrych nawykach, dbaniu o siebie i sposobach przechodzenia przez kolejne etapy codzienności stała się także okazją do przyjrzenia się pisarskiej stronie działalności autorki. Woydyłło opowiadała o procesie pisania i szczególnym rodzaju skupienia, którego ono wymaga: Pisanie to coś, co robię sama ze sobą. Autorka odniosła się również do szumu internetowego wokół jej osoby, przyznając, że pisanie wychodzi jej lepiej od rozmów na żywo – ma więcej czasu do namysłu, wygładzenia słów i przekazania tego, co chce powiedzieć w odpowiedni sposób.

Amelia Sarnowska spotkała się także z Elizą Kącką, autorką Wczoraj byłaś zła na zielono – autobiograficznej książki o relacji matki i córki, macierzyństwie, córkostwie i doświadczeniu „inności”, nagrodzonej w 2025 roku Nagrodą Literacką „Nike” oraz Nike Czytelników. Jednym z tematów rozmowy była hierarchia, którą wciąż próbuje się ustanawiać pomiędzy doświadczeniami uznawanymi za godne „poważnej” literatury a tymi spychanymi na jej margines. Kącka mówiła o reakcjach, z jakimi spotkała się po napisaniu książki: Jeżeli ktoś pisze z perspektywy doświadczenia niepełnosprawności, choroby, to jest to podliteratura i nieważne, co pisze, jak pisze i że jest kobietą (…). Ludzie, którzy nie znali mnie, pisali: »pani Elizo, pani pisała takie wspaniałe teksty o Schulzu, Białoszewskim, Leśmianie… A teraz pani upadła do rangi autorów, którzy piszą o jakichś tam chorobach, problemach, o jakichś sprawach rodzinnych. A pani powinna ambitnie nadal pisać« – mówiła autorka.

Gościnią Festiwalu Rzeki Literatury była również Joanna Bator – pisarka, eseistka, wykładowczyni i znawczyni kultury japońskiej, laureatka Nagrody Literackiej „Nike”. Z autorką rozmawiała Dorota Gruszka, redaktorka ostatnich książek Bator. Rozmowa dotyczyła nie tylko ogółu twórczości pisarki, ale przede wszystkim nowej książki, której premierę zaplanowano na listopad 2026 roku – Więcej niż jeden świat. Wydarzenie współorganizowaliśmy z Wydawnictwem Znak.

Waldek Mazur rozmawiał z Pawłem Sołtysem o Monoloku – książce zbudowanej z opowieści starego fryzjera z warszawskiego Grochowa, który we wspomnieniach przywołuje ludzi, zdarzenia i miasto stopniowo znikające pod kolejnymi warstwami współczesności. Rozmowa prowadziła od literackiej pamięci do bardzo konkretnego doświadczenia miejsca. Pojawił się między innymi wątek kibicowania jednej drużynie od dzieciństwa jako szczególnej formy przynależności i przywiązania nie tylko do sportu, ale i klubu oraz kolegów z osiedla.

Rzeka – wyjątkowo znacząca w kontekście całego festiwalu – znalazła się w centrum spotkania z Andrzejem Stasiukiem. Rozmawialiśmy o Rzece dzieciństwa, osobistej podróży autora do źródeł Bugu i własnej przeszłości, ale zarazem o powrocie do rzeki zajmującej ważne miejsce w polskiej kulturze i literaturze. W czasie, gdy w humanistyce coraz częściej mówi się o „zwrocie hydrologicznym” i próbuje patrzeć na rzeki nie tylko jako element krajobrazu czy granicę na mapie, Stasiuk wychodzi od doświadczenia znacznie bardziej osobistego: pamięci miejsca, które współtworzyło jego biografię i pisarstwo. Z autorem rozmawiał Irek Grin.

Ważne miejsce w programie zajęła głośna lektura utworów Wiktorii Ameliny i Maksyma Krywcowa – ukraińskiej pisarki i pisarza, którzy zginęli podczas pełnoskalowej wojny w Ukrainie. Ich teksty przeczytał Maciej Stuhr. Amelina i Krywcow należą do grona ponad stu ukraińskich twórców i twórczyń, którzy stracili życie w czasie wojny. Sięgając po ich utwory, chcieliśmy skupić się nie na ocenianiu decyzji, przed którymi wojna postawiła ich i innych ukraińskich artystów, lecz na tym, co po nich pozostało – literaturze. Głośna lektura była próbą podtrzymania obecności ich głosów i przypomnieniem, że śmierć autora nie oznacza śmierci pozostawionych przez niego tekstów.

fot. Kamila Poźniak / Fundacja Olgi Tokarczuk

Poezja na fali. Spotkania na Statku Kultury

Dwa festiwalowe poranki zarezerwowaliśmy dla poezji – zaprosiliśmy uczestników na Statek Kultury, by tam – podczas rejsu po Odrze – spotkać się z autorami i autorkami i posłuchać współczesnych wierszy. Zainteresowanie tą formułą przerosło nasze oczekiwania – dostępne na dwa spotkania miejsca wyczerpały się w ekspresowym tempie. Ostatecznie barka pozostała jednak przy brzegu – ze względu na bardzo niski poziom wody w Odrze rejsy nie mogły się odbyć, a oba spotkania przeprowadziliśmy na zacumowanej jednostce. Okoliczności, które uniemożliwiły realizację pierwotnego planu, trudno zignorować i o nich nie mówić – niski stan rzeki pozostaje jednym z najbardziej widocznych przejawów zmian zachodzących w ekosystemie Odry.

Pierwszego poranka Mirosława Szott rozmawiała z Sylwią Chutnik, autorką książki poetyckiej Pobite gary, Pauliną Korzeniewską (mniej) i Antoniną Tosiek (żertwy). Podczas drugiego spotkania gośćmi Waldka Mazura byli Jakub Kornhauser, Karol Maliszewski i Urszula Zajączkowska. Dyskusja dotyczyła książek poetyckich: Lata z jamnikiem, Kobiety są w środku oraz Piach, choć Zajączkowska przedstawiła również nowe teksty z przygotowywanej książki. Dwa poranki pozwoliły zestawić sześć odmiennych języków poetyckich i sposobów obserwowania rzeczywistości – od codzienności i relacji, przez zwierzęta, po ciało, biologię i organiczny wymiar życia.

fot. Jerzy Wypych / Fundacja Olgi Tokarczuk

O literaturze dziecięcej i środkach artystycznego wyrazu

Program dla dzieci i młodzieży nie ograniczał się do warsztatów i wydarzeń przygotowanych z myślą o najmłodszej publiczności. Na głównej scenie Festiwalu Rzeki Literatury zorganizowaliśmy panel poświęcony samej literaturze dziecięcej i młodzieżowej – jej znaczeniu, kondycji i miejscu we współczesnym życiu literackim. W rozmowie z Sylwią Chutnik i Grzegorzem Kasdepkem prowadząca, Agnieszka Ginko-Humphries, pytała między innymi o to, jak zachęcać dzieci do czytania, jak wybierać dla nich książki i czego właściwie oczekujemy od literatury kierowanej do młodszych odbiorców i odbiorczyń.

Rozmowa dotyczyła również tego, dlaczego twórczość dla dzieci – choć to właśnie ona często odpowiada za pierwsze doświadczenia czytelnicze i buduje późniejszą relację z książkami – wciąż bywa traktowana jako literatura mniej poważna. Jednym z powodów może być właściwe jej obowiązkowe poczucie humoru. Mam wrażenie, że poczucie humoru to ten element, który sprawia, że literatura dla dzieci nie jest traktowana serio. Jak coś wywołuje uśmiech, to nie może być serio – zauważył Kasdepke. Tymczasem humor i ironia mogą służyć właśnie do opowiadania o sprawach ważnych i trudnych, a także – oprócz walorów edukacyjnych – po prostu bawić.

Najmłodszych festiwalowiczów i najmłodsze festiwalowiczki zaprosiliśmy wraz z rodzicami do BWA w Zielonej Górze. Podczas warsztatów „Etnogadki” Monika Michaluk opowiadała o dawnej wiejskiej codzienności, znacznie silniej związanej z rytmem przyrody niż obecne życie. Przyglądaliśmy się temu, jak pory roku oraz Słońce i Księżyc wyznaczały czas pracy, odpoczynku i świętowania. Rozmawialiśmy też o zwyczajach, które przetrwały do dziś, choć ich związek z naturą i dawnym życiem na wsi nie jest już dla nas oczywisty. Na zakończenie dzieci tworzyły własne zegary-kalendarze oraz wysłuchały muzyki ludowej.

Słowo z obrazem spotkało się natomiast podczas warsztatu literacko-artystycznego Grzegorza Kasdepkego i Joanny Rusinek. Dzieci sprawdzały, co dzieje się z historią, kiedy do tekstu dołącza ilustracja, i jak pisarz oraz ilustratorka mogą wspólnie kreować świat opowieści – wcale się przy tym nie kłócąc. A może jednak? Po rozmowie o warsztacie twórców przyszedł czas na praktykę i własne próby łączenia słów z obrazami. Dzieci miały okazję stworzyć krótkie historie wsparte ilustracjami.

Joanna Rusinek poprowadziła również warsztaty kolażowe. Zanim uczestnicy sięgnęli po nożyczki i klej, prowadząca pokazała różne rodzaje kolaży i kompozycji, opowiadając o tej technice na konkretnych przykładach. Szczególne miejsce zajęły wyklejanki Wisławy Szymborskiej – dowcipne połączenia słów i obrazów, w których elementy wyjęte z pierwotnego kontekstu zaczynają znaczyć coś zupełnie innego. Na podobnej zasadzie pracowały później dzieci: wybierały fragmenty starych gazet, zestawiały ze sobą pozornie niepasujące obrazy i teksty i układały z nich własne historie. Warsztaty zakończyliśmy wystawą prac najmłodszych. Na białych ścianach Biura Wystaw Artystycznych jednego dnia zawisły komiksowe historie powstałe podczas wcześniejszych zajęć, a drugiego – kolaże inspirowane m.in. twórczością Wisławy Szymborskiej.

Jedno z wydarzeń dla dzieci odbyło się poza oficjalnym programem festiwalu. Maciej Stuhr odwiedził Centrum Leczenia Dzieci i Młodzieży w Zaborze – szpital psychiatryczny mieszczący się w zabytkowym pałacu. Spotkanie z dwiema grupami młodych pacjentów i pacjentek odbyło się w dawnej sali balowej. Maciej Stuhr czytał utwory literatury dziecięcej, spośród których największym zainteresowaniem cieszyła się Pchła Szachrajka Jana Brzechwy. Aktor rozmawiał z dziećmi również o swoim zawodzie i filmach, w których zagrał, ale szczególnie ucieszył swoją młodą publiczność, kiedy zasiadł do pianina i zagrał spontaniczny koncert. Było to kameralne wydarzenie przeznaczone wyłącznie dla pacjentów placówki, dlatego nie znalazło się w ogólnodostępnym programie festiwalu.

Z myślą o młodzieży zorganizowaliśmy także dwudniowe warsztaty kreatywnego pisania dla osób w wieku od 14 do 19 lat z województwa lubuskiego. Warsztaty były nagrodą w konkursie literackim „Kiedyś to będzie”. Zadaniem było napisanie opowiadania o świecie w 2046 roku. Punktem wyjścia mogły być zmiany klimatyczne, rozwój nowych technologii i mediów społecznościowych, przemiany relacji międzyludzkich, doświadczenie dorastania czy pytania o tożsamość – uczestnicy i uczestniczki sami decydowali jednak, w jakim kierunku poprowadzą swoje historie.

Projekt wykraczał jednak poza sam konkurs i dwa dni finałowych warsztatów. Jeszcze przed Festiwalem Rzeki Literatury zorganizowaliśmy trzy spotkania przygotowawcze poświęcone literaturze, pisaniu i pracy nad własnym tekstem. Wykłady połączone z warsztatami poprowadzili Paweł Goźliński, Michał Nogaś i Irek Grin. Spośród nadesłanych prac wybraliśmy autorów i autorki, których zaprosiliśmy do udziału w warsztatach prowadzonych przez Sylwię Chutnik 22 i 23 sierpnia. Młodzi adepci literatury pracowali nad własnymi tekstami, rozwijali warsztat i eksperymentowali z różnymi sposobami budowania opowieści.

Pasmo edukacyjne – Latający Uniwersytet Ludowy

Program pierwszej edycji Festiwalu Rzeki Literatury obfitował również w wydarzenia w ramach Latającego Uniwersytetu Ludowego – naszego pasma edukacyjnego, którego warsztatowa i seminaryjna formuła od lat cieszy się dużym zainteresowaniem podczas Festiwalu Góry Literatury.

By skorzystać z ostatnich sierpniowych dni, znaczną część warsztatów zorganizowaliśmy na świeżym powietrzu. Pierwszy terenowy LUL rozpoczęliśmy w Łazie koło Zaboru. Krzysztof Fedorowicz podczas spaceru „Krajobraz kulturowy starych winnic i sadów” opowiadał, jak czytać historię miejsca zapisaną w ukształtowaniu terenu i roślinności. Na dawnych terenach winiarskich zachowały się tarasy usypywane przez człowieka, stare aleje jabłoni, dziko rosnące krzewy winorośli szlachetnej, czereśnie i grusze. Są pozostałością gospodarki, w której znaczna część żywności pochodziła z najbliższego otoczenia. Ślady dawnych sadów, winnic i upraw przeplatają się dziś z roślinnością, która stopniowo odzyskuje przekształcony przez człowieka teren. Spacer pozwalał więc przyjrzeć się krajobrazowi jako zapisowi jednocześnie historii społecznej, gospodarczej i przyrodniczej regionu.

Szczególnie licznie uczestnicy i uczestniczki pojawili się następnego poranka w Klenicy. Ponad sto trzydzieści osób – wraz z Olgą Tokarczuk – wyruszyło na spacer historyczno-przyrodniczy prowadzony przez Ewę Drewniak i Krzysztofa Fedorowicza. Jego pierwszym punktem był XIX-wieczny Pałac Radziwiłłów, w którym działał Uniwersytet Ludowy współtworzony przez rodziców Olgi Tokarczuk, Wandę i Józefa Tokarczuków, i w którym przyszła noblistka spędziła część dzieciństwa. Stamtąd grupa ruszyła nad Odrę śladem miejsc znanych autorce od najmłodszych lat. Historia Klenicy połączyła się podczas spaceru z opowieścią o funkcjonowaniu rzecznego ekosystemu, starorzeczach i środkowym biegu Odry. Była to także okazja, by zobaczyć krajobraz, który stał się częścią biografii i literackiej wyobraźni noblistki.

fot. Dorota Bulińska / Fundacja Olgi Tokarczuk

Ostatniego festiwalowego poranka uczestnicy Latającego Uniwersytetu Ludowego stanęli przed niełatwym wyborem – czy z Urszulą Zajączkowską błądzić po parku w Zaborze, trzymając w dłoniach mikroskop, czytać historie zapisane w liściach i korze, odkrywać tajemnice zielonych tkanek roślin, czy wybrać się w ponad 20-kilometrową wycieczkę rowerową z Jakubem Kornhauserem. Trasa prowadziła przez Zabór, park otaczający tamtejszy pałac i Dąbrowę do rezerwatu Bukowa Góra. Po drodze uczestnicy mijali winnice, stare aleje drzew i zachowane przykłady zabudowy szachulcowej, a z Białej Góry mogli spojrzeć na dolinę Odry i jej starorzecze. Na trasie znalazły się również znacznie starsze i nowsze ślady działalności człowieka: grodzisko, cmentarzysko kurhanowe oraz bunkry i okopy z okresu II wojny światowej. Na obydwu wydarzeniach publiczność dopisała, zwiększając dwukrotnie planowaną frekwencję.

Natura pojawiała się w programie LUL-u nie tylko jako przestrzeń, którą można obserwować i poznawać. W Pałacu w Bojadłach Karolina Kuszlewicz poprowadziła warsztaty „Zwierzęta pozaludzkie i ich obrona”; warsztaty poświęcone prawnym możliwościom działania na rzecz dobrostanu zwierząt. Współczesna wiedza o zdolności zwierząt do odczuwania wciąż nie znajduje pełnego odzwierciedlenia w ich statusie i ochronie zapewnianej przez obowiązujące przepisy. Warsztaty miały przede wszystkim wymiar praktyczny: dotyczyły sposobów wykorzystywania istniejącego prawa w konkretnych przypadkach.

W tym miejscu warto również zaznaczyć, że zarówno podczas Festiwalu Góry Literatury jak i Festiwalu Rzeki Literatury zbieraliśmy 7000 podpisów pod projektem nowelizacji prawa łowieckiego. Inicjatywa Uwaga Polowanie ogłosiła tuż po festiwalu – decydujący był koniec sierpnia – że udało się zebrać wystarczającą liczbę podpisów.  Cieszymy się, że mogliśmy mieć w tym sukcesie swój udział.

Program Latającego Uniwersytetu Ludowego obejmował również seminaria i warsztaty odbywające się w Zielonej Górze oraz w Pałacu w Bojadłach. Poranne spotkania dotyczyły różnych zagadnień – od mechanizmów wykluczenia, migracji i doświadczeń mniejszości, przez kwestie tożsamości i ciągłości kulturowej, po zdrowe żywienie i jedzeniowe mity.

W świetlicy w sołectwie Zatonie Magdalena Środa poprowadziła dwumodułowe seminarium „Obcy – między nienawiścią a gościnnością” rozwijające zagadnienia podejmowane w jej książce Obcy, inny, wykluczony. Filozofka opowiedziała o dwóch przeciwstawnych sposobach odnoszenia się do obcości; oba obecne są w kulturze europejskiej – z jednej strony gościnność, tolerancja, prawa człowieka i idea miłości bliźniego, z drugiej – przemoc, nienawiść i wykluczenie. Podczas dwóch spotkań uczestnicy i uczestniczki przyglądali się mechanizmom stojącym za podziałem na „nas” i „ich” oraz zastanawiali się, na ile budowanie nie tylko własnej tożsamości, ale i tożsamości grupy wymaga wyznaczania granic, a na ile otwartości i akceptacji.

W zielonogórskim BWA dietetyczka kliniczna Katarzyna Błażejewska-Stuhr poprowadziła warsztaty „Pozytywne jedzenie – jak naprawdę dobrze się karmić?”. Spotkanie dotyczyło przede wszystkim różnicy między wiedzą o żywieniu a codziennymi zachowaniami. Uczestnicy rozmawiali o wpływie stresu, emocji i nawyków na sposób jedzenia, relacji jelita–mózg oraz o tym, jak odróżniać rzetelną wiedzę od kolejnych dietetycznych mód. Na warsztat trafiły również popularne w ostatnim czasie trendy i internetowe hasła, takie jak „fibermaxxing”, koncentracja na wysokiej podaży białka, „biohacking jelit” czy tak zwana panika glukozowa.

Do kwestii wykluczenia wróciliśmy w Pałacu w Bojadłach podczas warsztatów Elżbiety Mirgi-Wójtowicz „Antycyganizm jako globalne zjawisko kształtujące los społeczności romskich”. Prowadząca przedstawiła historyczne źródła antycyganizmu oraz jego współczesne przejawy, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji romskich uchodźców z Ukrainy. Rozmowa dotyczyła stereotypizacji, dyskryminacji instytucjonalnej i nierównego traktowania, ale także dokumentowania doświadczeń społeczności romskich, budowania sojuszy i ponadnarodowej współpracy.

Również w BWA warsztaty „Kultura łemkowska – jak odbudować kulturę po przesiedleniach?” poprowadził Jerzy Starzyński. Starzyński opowiedział o masowych wysiedleniach Łemków, życiu społecznym (obrazują to przedmiotami codziennego użytku i strojami), zwyczajach i przemianach kultury łemkowskiej w okresie PRL-u. Uczestnicy i uczestniczki przyglądali się również współczesnym formom i przejawom kultury łemkowskiej – jej obecności w literaturze czy muzyce. Warsztat ten cieszył się – podobnie jak zajęcia o Romach – dużym zainteresowaniem. Po II wojnie światowej na Ziemiach Zachodnich swojego miejsca do życia poszukiwało wielu Romów, a wysiedleni podczas akcji Wisła Łemkowie trafili na te ziemie przymusowo i wciąż mieszka tu wielu ich potomków.

W pałacach i w parkowych alejkach – o wędrowaniu festiwalu

O Festiwalu Rzeki Literatury od początku myśleliśmy jako o wydarzeniu wędrującym – na wzór sprawdzonego i cenionego przez uczestników modelu Festiwalu Góry Literatury. Program nie zakładał centrum, miejsca, w którym odbywałyby się wszystkie wydarzenia. Za to znaleźliśmy się w kilku lokalizacjach, docierając w ten sposób do większej grupy odbiorców szczególnie z małych miejscowości, a zarazem podkreślając swoistą symboliczną wędrówkę, w którą trzeba wyruszyć, by dotrzeć do literatury, a także promując miejsca i wskazując na ich walory przyrodnicze i turystyczne. Spotkania, warsztaty i spacery odbywały się w Zielonej Górze, Bojadłach, Klenicy, Łazie, Trzebiechowie i Zaborze, a kolejne dni pasma głównego przenosiły uczestników do innych miejscowości. Korzystaliśmy przy tym zarówno z instytucji kultury – BWA czy Muzeum Ziemi Lubuskiej – oraz przestrzeni bezpośrednio związanych z historią i krajobrazem regionu, jak pałace, parki, winnice.

W czwartek otworzyliśmy festiwal na Placu Teatralnym w Zielonej Górze, a kolejne spotkania i dyskusje odbywały się w Klubie Kultury Filmowej Kino Newa. W piątek festiwal przeniósł się do Trzebiechowa, do parku otaczającego tamtejszy Dom Pomocy Społecznej. Sam budynek – dawne sanatorium z zachowanymi wnętrzami zaprojektowanymi przez belgijskiego architekta i projektanta Henry’ego van de Velde – wzbudził na tyle duże zainteresowanie naszych gości, że w weekend licznie wrócili do Trzebiechowa na dodatkowe wydarzenie Latającego Uniwersytetu Ludowego. Podczas oprowadzania, współorganizowanego ze Stowarzyszeniem na Rzecz Odnowy i Rewaloryzacji Dzieła im. Henry’ego van de Velde, można było poznać historię budynku i zobaczyć niesamowite wnętrza. W sobotę pasmo główne gościło w Pałacu w Bojadłach, a ostatniego dnia przenieśliśmy się do parku w Zaborze, gdzie w przerwach między spotkaniami można było spacerować po starym parku i usiąść nad jeziorem Liwno.

Wydarzenia w Zatoniu: koncerty i wystawa

Festiwal Rzeki Literatury nie kończył się na spotkaniach autorskich, dyskusjach i warsztatach. Każdego wieczora spotykaliśmy się w Parku Książęcym w Zatoniu na koncertach. W ciągu czterech festiwalowych wieczorów wystąpili kolejno: Waglewski Fisz Emade, Mela Koteluk, Kortez oraz Raz, Dwa, Trzy. Koncerty były jedynymi biletowanymi wydarzeniami Festiwalu Rzeki Literatury – wszystkie pozostałe wydarzenia były bezpłatne i ogólnodostępne. Aby ułatwić dojazd do Zatonia i powrót po koncertach, MZK Zielona Góra uruchomiło w dniach 20–23 sierpnia 2026 dodatkowe kursy autobusów.

Przez wszystkie dni Festiwalu Rzeki Literatury w ruinach pałacu w Zatoniu można było oglądać zbiorową wystawę malarstwa Pejzaże znad Odry, prezentującą prace artystów-amatorów z ziemi lubuskiej. Bohaterką ekspozycji była Odra – rzeka od wieków kształtująca krajobraz, historię i tożsamość regionu, a dziś również skupiająca uwagę na kwestiach związanych ze stanem środowiska i jego ochroną. Wystawa, zainaugurowana wernisażem pierwszego dnia festiwalu, była wydarzeniem towarzyszącym organizowanym przez Fundację Ogrody Kultury im. księżnej Dino.

Organizatorzy i partnerzy Festiwalu Rzeki Literatury

Organizatorami Festiwalu Rzeki Literatury były dwie fundacje: Fundacja Olgi Tokarczuk i Fundacja Festiwal Góry Literatury. Mecenasami – Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego (projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego) oraz Polska Fundacja Narodowa (dofinansowane przez Polską Fundację Narodową). Sponsorem – Miasto Zielona Góra, a partnerem podróży – Polskie Koleje Państwowe.

Naszymi partnerami byli: DTP (Digital Technology Poland), Lubuskie – warte zachodu, Fundacja Ogrody Kultury, Instytut Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza, Merida – urządzenia i środki czystości, Fundacja im. Heinricha Bölla, Zielonogórski Ośrodek Kultury, Kino Newa, BWA Zielona Góra, Gmina Trzebiechów, Gmina Bojadła, Gmina Zabór, Dom Pomocy Społecznej w Trzebiechowie, Trzebiechowski Ośrodek Kultury im. Tadeusza Wojtera, GOK (Gminny Ośrodek Kultury) w Bojadłach, Fundacja Pałac Bojadła, Centrum Leczenia Dzieci i Młodzieży w Zaborze, MZK Zielona Góra, Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze, Stowarzyszenie na Rzecz Odnowy i Rewaloryzacji Dzieła Henry’ego mam de Velde w Polsce, Centrum Kultury i Edukacji „Dom Harcerza” w Zielonej Górze, Statek Kultury, Powiat Zielonogórski, Regionalne Centrum Animacji Kultury, MACMA, Easy Gifts, Winnica Miłosz, Tajne Komplety, City Boutique Hotel, Qubus Hotel Zielona Góra, Lubuskie Centrum Winiarstwa, Ruben Hotel, Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania między Odrą a Bobrem, Stowarzyszenie Nasze Zatonie.

Jesteśmy dziećmi miejsc, niekoniecznie tych, w których się urodziliśmy, ale na pewno tych, w których żyjemy. To z nimi nieustannie wymieniamy się energią, wiedzą – powiedziała Olga Tokarczuk na antenie Radio Zachód.

Podczas pierwszej edycji Festiwalu Rzeki Literatury świadomie zrezygnowaliśmy z patronatów medialnych, robiąc tylko jeden wyjątek – dla Radia Zachód właśnie. Rozgłośnia ta przez dwa pierwsze festiwalowe dni nadawała z terenu Festiwalu, zapraszając do rozmowy między innymi Zbigniewa Rokitę, Magdalenę Grzebałkowską, Kacpra Pobłockiego, Magdalenę Środę. Tuż po spacerze w Klenicy, redaktor Jacek Grodzki usiadł do dłuższej rozmowy z Olgą Tokarczuk. A że wszystko działo się kilkadziesiąt metrów od domu, w którym Olga spędziła pierwsze dziesięć lat życia, nad stawem, przy którym przyszła autorka Biegunów się bawiła, rozmowa ta to też sentymentalna podróż w przeszłość, świat lat dziecięcych, kiedy otaczająca nas rzeczywistość zachwyca, nagrobki na niemieckim cmentarzu zdają się być na wpół magiczne, a płynąca nieopodal Odra jawi się niczym potęga, której nic nie zatrzyma.

Podobnie jak podczas Festiwalu Góry Literatury, także pierwszej edycji Festiwalu Rzeki Literatury towarzyszyła ekipa TVP Kultura. Efektem jej obecności był reportaż poświęcony festiwalowi oraz związkom natury i kultury, w którym wystąpili m.in. Olga Tokarczuk, Wojciech Waglewski, Mela Koteluk i Adam Nowak z zespołu Raz, Dwa, Trzy. Materiał został wyemitowany 31 sierpnia 2026 roku na antenie TVP1, gdzie obejrzało go ponad 800 tysięcy widzów.

Na koniec musimy wspomnieć raz jeszcze o frekwencji, która ogromnie nas zaskoczyła – i to w pozytywny sposób. W ramach pasma głównego na wydarzeniach w Zielonej Górze, Trzebiechowie, Bojadłach i Zaborze nie tylko mieliśmy komplety, ale w zasadzie wszędzie było was więcej niż zakładaliśmy. W Kinie Newa siedzieliście na podłodze, w pozostałych lokalizacjach na trawie. Na zajęcia warsztatowe było od 3 do nawet 6 osób na jedno miejsce. Spacery przekształcały się w pielgrzymki, jak mówili prowadzący i prowadzące, wycieczka rowerowa stała się peletonem, nasz statek, choć ostatecznie nie odbił od brzegu, i tak wypełniliście do ostatniego miejsca.

Dziękujemy!

Organizatorzy

Mecenasi

Sponsor

Partner Podróży

Partnerzy